اهمیت دعا و آداب آن

389262331 - اهمیت دعا و آداب آن


نویسنده: مولانا محمد قاسم قاسمی

انسان موجودی است که بیش از هر موجود دیگر نیازهایی دارد، گرچه نیازهای واقعی انسان بعد از مرگ آغاز می‌شوند. اما در این دنیای مختصر و زودگذر نیز نیازهای یک انسان از هر موجود دیگری به مراتب بیشتر است. جالب اینجاست که بسیاری از نیازها چنان‌اند که خود انسان تنها آنها را احساس نمی‌کند، بلکه نسبت به آن اصلاً علم ندارد. اما پروردگار مهربان و بزرگ به لطف و بزرگی خود بدون احساس یا خواسته انسان همه‌ی آن نیازها را برآورده و تأمین می‌سازد.

او با وجود لطف و مهربانی‌اش پاره‌ای از نیازهای انسان را طوری قرار داده که انسان نسبت به آن علم دارد و احساس می‌کند، این بدان جهت است تا انسان خود را نیازمند پروردگار بداند و برای رفع این نیازها از خداوند متعال مسألت نماید، دست گدایی را به سوی خداوند غنی و بی‌نیاز دراز کند، خداوند متعال می‌خواهد از این طریق هم نیازهای بنده را برآورده کند و هم درجات او را ارتقا داده و او را به مقام قرب نایل سازد.

سؤال کردن بنده و اظهار نیازهای او را نزد پروردگار، دعا می‌گویند. خداوند متعال بندگانش را دستور می‌دهد که در هر حال از او بخواهند و مسألت نمایند. می‌فرماید: ﴿اُدْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکمْ﴾ [غافر: ۶۰]؛ مرا بخوانید، من دعا شما را اجابت می‌کنم.

رسول اکرم صلى الله علیه وسلم در احادیث متعددی اهمیت و فضیلت دعا را بیان کرده است:

۱- «الدُّعَاءُ هُوَ العِبَادَهِ»؛ دعا در واقع اصل عبادت است. (مصنف ابن ابی شیبه؛ مسند احمد)

۲- «مَنْ فُتِحَ لَهُ فِی الدُّعَاءِ مِنْکمْ فُتِحَتْ لَهُ أَبْوَابُ الإِجَابَهِ»؛ کسی که دروازه‌ی دعا برای او گشوده شد، گویی دروازه‌ی اجابت بر وی گشوده شده است. (ترمذی؛ مصنف ابن ابی شیبه)

۳- «لَیْسَ شَیْءٌ أَکرَمَ عَلَىٰ اللهِ مِنَ الدُّعَاءِ»؛ نزد پروردگار هیچ عملی گرامی‌تر از دعا نیست. (ترمذی؛ ابن ماجه)

۴- «الدُّعَاءُ سِلَاحُ المُؤْمِنِ وَعِمَادُ الدِّیْنِ وَنُورُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ»؛ دعا اسلحه‌ی مؤمن و ستون دین و روشنی آسمانها و زمین است. (مستدرک حاکم)

۵- روزی رسول اکرم صلى الله علیه وسلم از کنار گروهی که مبتلای مصیبت بودند، گذر کرد، آنگاه فرمود: «چرا اینها از الله تعالىٰ عافیت نمی‌خواهند.»

۶- آن‌حضرت صلى الله علیه وسلم فرمود: «ای مردم! در دعا کردن کوتاهی نکنید؛ زیرا در صورت دعا کسی هلاک نمی‌شود.»

به همین دلیل در طول تاریخ بشری بندگان خاص خداوند بیش از هر چیز به دعا و تضرع اهمیت قائل بوده‌اند؛ خداوند متعال در قرآن مجید درباره‌ی انبیاء علیهم السلام می‌فرماید: ﴿إِنَّهُمْ کٰانُوْا یُسٰرِعُونَ فِی الخَیْراتِ وَیَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَکٰانُوْا لَنَا خٰشِعِیْنَ﴾ [انبیاء: ۹۰]؛ آنها در انجام نیکی‌ها شتاب می‌کردند و ما را با امید و بیم می‌خواندند و برای ما فروتن بودند.

به همین دلیل خداوند متعال مقربان را بیش از دیگران مبتلای مصیبت و مشکلات می‌کند تا آنها بیشتر شکسته شوند و به سوی خدا متوجه گردند.

خلق را با تو چنان بدخو کنند /∗/  یا تو را ناچار رو آن سو کنند

بهترین راه مبارزه با مشکلات و مصایب توبه و استغفار از گناهان و دعا و تضرع در بارگاه حق است.

تو دعا را سخت گیر و می‌شخول /∗/  عاقبت برهاندت از دست غول

هرگاه توفیق دعا یافتیم، بدانیم که کمک و یاری پروردگار حتماً شامل حال ما خواهد گشت.

چون خدا خواهد که مان یاری کند /∗/  میل‌مان را جانب زاری کند

و هرگاه توفیق دعا کمتر حاصل شد، بدانیم بلا و مصیبت در کمین است.

آنکه خواهی کز غمش خسته کنی /∗/  راه زاری بر دلش بسته کنی

تا فرود آید بلا بی دافعی /∗/  چون نباشد از تضرع شافعی

وانکه خواهی کز بلااش واخری /∗/  جان او را در تضرع آوری

بعضی از مردم پس از اینکه مدتی برای یک هدف دعا می‌کنند ولی نتیجه‌ای در ظاهر احساس نمی‌کنند، مأیوس و ناامید شده، دست از دعا می‌کشند. این حالت را استعجال و شتابزدگی می‌گویند. حضرت رسول اکرم صلى الله علیه وسلم می‌فرماید: «یُسْتَجَابُ لِلْعَبْدِ مَا لَمْ یَسْتَعْجِلْ»؛ دعای بنده قبول می‌شود مادامی که شتابزده نشود.

این‌گونه افراد نباید چنین بپندارند که خدای ناکرده دعایشان رد شده است، زیرا قبولیت دعا در اصطلاح حدیث این است که یا همان چیزی را که انسان خواسته است، به او می‌رسد یا چیز بهتری به او می‌رسد، یا از وی بلا و مصیبتی دفع می‌گردد، یا این دعا وی برای آخرت ذخیره می‌شود. لذا بنده باید به روح بندگی که همانا دعاست، ادامه بدهد و یقین کند که پروردگار مصلحت او را از خود او بهتر می‌داند.

به قول مولانای روم: توفیق دعا و تضرع خودش دلیل قبولیت و عنایت پروردگار است.

گفت آن اللهِ تو لبیک ماست /∗/  وان نیاز و درد و سوزت پیک ماست

حیله‌ها و چاره‌جویی‌های تو /∗/  جذب ما بود و گشاد این پای تو

ترس و عشق تو کمند لطف ماست /∗/  زیر هر یا ربِّ تو لبیک‌هاست

مولانا جلال‌الدین بلخی – رحمت الله علیه – به همین گونه افراد می‌گوید:

ای اخی دست از دعا کردن مدار /∗/  با قبول و رد اویت چه کار؟!

البته تعدادی از بندگان هستند که قبولیت دعای آنها در احادیث تصریح شده است؛ از آن جمله عبارت‌اند از:

۱- انسان مضطرّ و پریشان‌خاطر؛

۲- مظلوم و ستمدیده؛

۳- دعای پدر برای فرزند؛

۴- فرزند فرمانبردار؛

۵- مسافر؛

۶- روزه‌دار.

بعضی از اوقات و احوالی که قبول شدن دعا در آن تصریح شده است، حسب ذیل‌اند:

۱- لیله القدر؛

۲- ماه مبارک رمضان؛

۳- بعد از نمازهای فرض؛

۴- در حال سجده؛

۵- شب جمعه و روز آن مخصوصاً بعد از نماز عصر؛

۶- بعد از تلاوت قرآن؛

۷- موقع اجتماع مسلمانان.

پاره‌ای از آداب دعا:

۱- پرهیز از حرام در خوردن و پوشیدن؛

۲- طهارت و پاکیزگی به هنگام دعا؛

۳- حمد و ثنای پروردگار و درود بر رسول اکرم صلى الله علیه وسلم در اوّل و آخر؛

۴- اعتراف به تقصیر و گناه؛

۵- توسل به اسماء و صفات الٰهی؛

۶- تکرار دعا (حداقل سه بار)؛

۷- الحاح و تضرع و اظهار عجز و درماندگی؛

۸- از صمیم قلب دعا کردن و امید قبولیت داشتن.

منبع: مقدمه دعا و نیایش


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *