تقویت حدیث با تعدد طُرُق و شواهد

73883738 - تقویت حدیث با تعدد طُرُق و شواهد

نویسنده: آرمان کریمی

طریق که جمع آن طُرُق باشد؛ رسیدن نفس حدیث از شخص صحابی، اما با اختلاف در نقل آن است. و شاهد، آمدن حدیث از صحابی دیگری است  که در این جا به عنوان حدیثی دیگر معتبر است.

نزد متقدمین قاعده ای معیّن برای تقویت احادیث با مجموع طرق آنها اگر نگوییم وجود نداشته اما بسیار کم است ( که به آن اشاره خواهیم کرد) و بر خلاف متأخرین؛ غالباً این شواهد؛ شدید الضعف نبوده اند!

برای درک این مطلب میتوان به شواهدی که امام مسلم رحمه الله در صحیح خود برای احادیث باب هایش ذکر کرده است مراجعه نمود.

اما حاکم نیشابوری رحمه الله در “المستدرک” بسیار به شواهد اعتنا نموده است، لکن شدت تساهل این عالِم بزرگوار مشهور و معروف است، پس میان مناهج محدثین در این مورد باید تفاوت قائل شد.

73883738 300x173 - تقویت حدیث با تعدد طُرُق و شواهدبه عنوان قاعده ای اساسی نزد متقدمین “کثرت طُرُق نفعی برای حدیث به همراه ندارد” به این معنی که اگر مشخص شد حدیث مذکور، دارای خطایی آشکار یا وهم و … است، کثرت طرق سودی به حال حدیث در بر نخواهد داشت اما وقتی به منهج متأخرین می نگریم؛ با یافتن تنها دو یا سه إسناد برای یک حدیثِ شدید الضعف؛ آن را به عنوان  حدیث مقبول معرفی می کنند!

پس اسانید ضعیف زمانی که تعدد طُرُق آنها مشخص شد، دلیلی بر مقبول و صحیح بودن آن نیست به عنوان مثال حدیث: « لا وضوء لِمن لم یَذْکُرِ اسمَ الله علیه » دارای طُرُق زیادی است (تقریباً دارای یازده سند است) اما با وجود این تعدد؛ امام بخاری، امام احمد و جمعی دیگر از حفاظ آن را مقبول نمی دانند.

همچنین حدیث: «صلوا خلف کل من قال لا إله إلا الله» دارای طرق زیادی است اما علمای متقدم این فن، آن را حسن یا صحیح ندانسته اند.

پس علمای سلف با شواهد و متابعات احادیث زیادی را مقبول معرفی نکرده اند مگر اینکه طرق آن دارای اسناد قوی بوده باشد و در میان راویان آن کذاب و متهمی به چشم نخورد و معارض با اصلی از اصول شرع نباشد.

این جمله “معارض با اصلی از اصول شرع نباشد” ضابطه ای بسیار مهم و اساسی است که متأسفانه متأخرین به آن بسیار بی توجه اند و به جرأت می توان گفت آنها تنها به بررسی إسناد احادیث مشغول شده اند یعنی اگر، حتی با تقویت طُرُق و شواهد بتوان حکم به مقبول بودن یک حدیث داد؛ اما با یک اصل از اصول مخالف باشد؛ حدیث پذیرفته نمی شود!

متأخرین در تقویت احادیث به کمک شواهد، بسیار غلو کرده و از منهج متقدمین فاصله گرفته اند. از طرف دیگر؛ ابن حزم رحمه الله را خواهیم یافت که به کلی منکر این روش شده و توابع و شواهد را به عنوان تقویت کننده یک حدیث قبول ندارد که راه و منهج هر دو طرف نادرست و اصولی نمی باشد.

اگر الفاظ شواهد نزدیک به هم و ضعف حدیث مورد نظر نیز خفیف باشد؛ می توان از این شواهد برای تقویت حدیث؛ استفاده و نفع برد.

نکته مهمی که قابل توجه است این است که وقتی در روش متقدمین توجه می کنیم؛ خواهیم دید که شواهد و توابعی که آنها برای تقویت یک حدیث به کار گرفته اند؛ از جنس احادیث حَسَنی است که نزد متأخرین می باشد! ( چون حسَن نزد متأخرین و متقدمین یکی نیست)

پس باید گفت: تقویت احادیث انواعی دارد و یکی از آنها تقویت کردن یک حدیث خفیف الضعف با حدیثی مانند خود آن یا از نظر سندی بهتر از آن باشد، امکان دارد مانند تقویت با حدیثی صحیح یا مثلاً قصه ای با اسناد ضعیف وجود داشته باشد اما اصل آن ثابت و صحیح است که چنین مواردی نزد متقدمین بسیار زیاد دیده می شود. والله  أعلم.

جالب این است که متأخرین نیز به صورت نظری آن را پذیرفته اند اما در عمل دچار تساهل شده اند. به عنوان مثال امام سیوطی رحمه الله تصریح کرده است که حدیث ضعیف با طُرُقی که إسناد آن شدید الضعف باشد نیز تقویت می شود چنانکه در “النکت البدیعات” می فرماید: «المتروک والمنکر إذا تعددت طرقه، ارتقى إلى درجه الضعیف بل ربما یرتقی إلى الحسن»!

یعنی: متروک ومنکر زمانی که دارای طرق زیادی باشند؛ به درجه ضعیف و بلکه به درجه حسن نیز می رسد.

در حالی که امام احمد رحمه الله می فرماید: «المنکر أبداً منکر»!

پس در تطبیق منهج، دچار تساهل شده اند. به صورتی که بسیاری از علماء که در علوم الحدیث و مصطلح کتاب نوشته اند؛ بیان داشته اند که تقویت حدیث با طُرُق ضعیف امکان پذیر نیست اما در عمل چنین چیزی نمی بینیم که مثال در این مورد بسیار زیاد اند.

خلاصه اینکه:

از طرف متأخرین در تطبیق قاعده تقویت حدیث؛ بسیار متساهلانه عمل شده و بدین شکل، بسیاری از احادیث ضعیف را می یابیم که متأخرین با علمای عظام سلف مخالفت کرده و آنها را صحیح می دانند .والله الموفق للصواب.

/

  • برچسب ها
  • *نویسنده *مترجم

    دیدگاهتان را بنویسید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

    چهار × 1 =