حقوق بندگان نسبت به هم

453455 - حقوق بندگان نسبت به هم

نویسنده: مجدی الهلالی
ترجمه: مجتبی دوروزی

 

کسی که در روابط میان آدمیان دقّت کند متوجّه می‌شود که این روابط از سه صورت خارج نیست:

۱- عدالت ۲- ظلم ۳- احسان

عدالت عبارتست از دادن حقّ به هر صاحب حقّی بدون زیاده یا کم.

ظلم عبارتست از محروم کردن صاحب حقّی از حقّ (خود)، و در تصرّف داشتن امتیازات

امّا احسان نقطه مقابل ظلم است؛ یعنی زیاده و افزون به این معنا که تو به کسی بیش‌تر از حقّی که بر تو دارد بپردازی. به عنوان مثال:

اگر به همان مقدار که به کسی ظلم شده او نیز در مقام پاسخ برآید (نه زیادتر و نه کم‌تر) این عدل است امّا اگر (با وجود توانایی در مقابله به مثل) ظالم را مورد عفو و بخشش قرار دهد این احسان است و کسی که احسان می‌کند به خاطر این کارش مستحقّ جزا و پاداش می‌گردد.

خداوند می‌فرماید: (‏وَجَزَاء سَیئَهٍ سَیئَهٌ مِّثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لَا یحِبُّ الظَّالِمِینَ*‏ وَلَمَنِ انتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُوْلَئِکَ مَا عَلَیهِم مِّن سَبِیلٍ* ‏ إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَى الَّذِینَ یظْلِمُونَ النَّاسَ وَیبْغُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیرِ الْحَقِّ أُوْلَئِکَ لَهُم عَذَابٌ أَلِیمٌ* ‏ وَلَمَن صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِکَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ‏) (شوری: ۴۳-۴۰)

«‏(ولی از آنجا که یاری کردن نباید از مسیر مساوات و عدالت خارج شود و به انتقامجوئی و کینه‌توزی و تجاوز از حدّ منتهی گردد ، باید توجّه داشته باشند که) کیفر هر بدی، کیفری همسان آن است. اگر کسی ( به هنگام قدرت، برای هدایت گمراهان و استحکام پیوندهای اجتماعی از بدکار) گذشت کند (و میان خود و میان او) صلح و صفا به راه اندازد، پاداش چنین کسی با خدا است. خداوند قطعاً ظالمان را دوست نمی‌دارد… ‏ بر کسانی که پس از ستمی که بر آنان رفته است انتقام می‌گیرند،  (و برابر تعدّی و ظلمی که بدیشان شده است، خصم را سرکوب می‌سازند) عتاب و عقابی نیست… ‏ بلکه عتاب و عقاب متوجّه کسانی است که به مردم ستم می‌کنند و در زمین به ناحق سرکشی می‌آغازند. چنین کسانی دارای عذاب دردآور و دردناکی هستند… ‏ کسی که (در برابر ظلم دیگران) شکیبائی کند و (زمام اختیار را از دست ندهد، و با وجود قدرت، از ستمگر) درگذرد (ولی بداند که این عمل باعث گستاخی ظالم نمی‌گردد، این کار او) از زمره کارهائی است که باید بر آن عزم را جزم کرد و بر آن ماندگار شد…»

قانون اسلام رحمت محض است:

قانون اسلام که خداوند برای بندگانش وضع فرموده، رحمت محض است هم‌چنان‌که خداوند می‌فرماید: (وَ ما اَرْسَلْناکَ اِلاَّ رَحْمَهً لِلْعَالَمِینَ) (انبیا: ۱۰۷)

«(ای پیغمبر) ما تو را جز به عنوان رحمت جهانیان نفرستاده‌ایم.»

بدین خاطر می‌بینیم که قرآن (آدمیان را) بسیار از ظلم و عاقبت ظالمین می‌ترساند و مصادیق متعدّدی از ظلم را بیان می‌دارد تا آدمیان از آن‌ها دوری گیرند:

به عنوان مثال:(‏إِنَّ الَّذِینَ یأْکُلُونَ أَمْوَالَ الْیتَامَى ظُلْماً إِنَّمَا یأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نَاراً وَسَیصْلَوْنَ سَعِیراً) (نسا: ۱۰)

«بی‌گمان کسانی که اموار یتیمان را به ناحق و ستمگرانه می‌خورند انگار آتش در شکم‌های خود (می‌ریزند و) می‌خورند (چرا که آن‌چه می‌خورند سبب دخول ایشان به دوزخ می‌شود) و (در روز قیامت) با آتش سوزانی خواهند سوخت.»

قرآن به همین مقدار اکتفا نمی‌کند، بلکه در مواقع بسیار و به صورت‌های گوناگون در خصوص فضیلت و اهمّیّت احسان سخن می‌گوید تا احساسات را برانگیخته، تمایل به احسان را به وجود آورده و عزم و اراده را در اجرای آن تقویت نماید.

خداوند در قرآن می‌فرماید: که نیکوکاران (محسنین) را دوست دارد: (وَاللهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنینَ) (آل عمران: ۱۳۴)

453455 300x167 - حقوق بندگان نسبت به هم«و خداوند (هم) نیکوکاران را دوست می‌دارد.»

و این‌که رحم و شفقت خداوند به نیکوکاران نزدیک است: (اِنَّ رَحْمَتَ اللهِ قَریبٌ مِنَ الْمُحْسِنینَ) (اعراف: ۵۶)

«بی‌گمان رحمت یزدان به نیکوکاران نزدیک است (پس نیکوکار باشید تا دعای شما پذیرفته گردد و رحمت خدا شامل شما شود.).»

و به ما یادآوری می‌کند که انعکاس نیکوکاری متوجّه نیکوکار می‌گردد: (اِنْ اَحْسَنْتُم اَحْسَنْتُمْ لِاَنْفُسِکُمْ) (اسرا: ۷)

«اگر نیکی کنید (و از خدا اطاعت نمایید) به خودتان نیکی می‌کنید (و سود آن در دنیا و آخرت به خودتان برمی‌گردد).»

و این‌که خدا به همراه نیکوکاران است: (وَ اِنَّ اللهَ لَمَعَ الْمُحْسِنینَ) (عنکبوت: ۶۹)

«و قطعاً خدا با نیکوکاران است.»

احسان و اطاعت محض در برابر خدا دو طرف یک دستاویز محکم هستند:

(‏وَ مَن یسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَهِ الْوُثْقَى) (لقمان: ۲۲)

«کسی که (دل به خدا دهد و) مطعانه رو به خدا کند در حالی که نیکوکار باشد به دستاویز بسیار محکمی چنگ زده است.»

فایده‌های احسان:

اگر کسی بگوید: چرا خداوند برای نیکوکاری میان مردم این شأن و منزلت را قائل شده است؟!

شکی نیست که شیوع نیکوکاری میان مردم فواید بسیاری را متوجّه تک‌تک آحاد جامعه و خود مجتمع می‌نماید. در مورد فرد، احسان می‌تواند معالجه‌ای برای بخل و خسیسی باشد و هم‌چنان که می‌دانیم بخالت کلید هر شری است. هم‌چنان که خداوند می‌فرماید: (وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَاُولائِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) (حشر: ۹)

«کسانی که از بخل نفس خود نگاهداری و مصون و محفوظ گردند ایشان قطعاً رستگارند.»

بخالت فقط در بخالت بر مال اطّلاع و محدود نمی‌شود بلکه صورت‌های بسیاری دارد مانند بخیلی در وقت، تلاش و کوشش، و نصیحت و پند.

امّا در ارتباط با مجتمع: به وسیله‌ی احسان است که مفهوم پیکره‌ی واحد و امّت واحد متحقّق می‌گردد. اگر هر کدام از ما فقط سرگرم خد باشیم هیچ کس از دیگری چیزی نمی‌آموزد، هیچ کس به داد درمانده یا کمک محتاجی نمی‌شتابد، مسلمانی به عیادت مریضی نمی‌رود، به همسایه‌ای سر نمی‌زند، میان دو متخاصم صلح برقرار نمی‌کند، هیچ کس به امر به معروف و نهی از منکر، و دعوت به سوی خدا و جهاد در راه او نمی‌پردازد، همه‌ی این‌ها سبب انتشار بیماری‌های اجتماعی در جامعه و فروریختن ارکان آن می‌شود. بنابراین احسان و نیکوکاری برای تحقّق سعادت و خوشبختی فرد و جامعه امری ضروری و حیاتی است.

بعضی از نمونه‌های فراوان احسان در قرآن:

نیکی با پدر و مادر بخصوص هنگامی که آنان پیر شده و فرزندان نیز از (حمایت‌های) آنان بی‌نیاز شده‌اند: (‏ وَقَضَى رَبُّکَ أَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ إِیاهُ وَبِالْوَالِدَینِ إِحْسَاناً إِمَّا یبْلُغَنَّ عِندَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ کِلاَهُمَا فَلاَ تَقُل لَّهُمَا أُفٍّ وَلاَ تَنْهَرْهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوْلاً کَرِیماً) (اسرا: ۲۳)

«‏(ای انسان!) پروردگارت فرمان داده است که جز او را نپرستید، و به پدر و مادر نیکی کنید (و با آنان نیکو رفتار نمائید). هرگاه یکی از آن دو، و یا هر دوی ایشان نزد تو به سن پیری برسند،  (کمترین اهانتی بدیشان مکن و حتی سبکترین تعبیر نامؤدّبانه همچون) اُف به آنان مگو!  (و بر سر ایشان فریاد مزن) و آنان را از پیش خود مران و با سخنان محترمانه با آن دو سخن بگو…»

نیکی با خویشاوندان: (‏إِنَّ اللّهَ یأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالـْإِحْسَانِ وَإِیتَاء ذِی الْقُرْبَى وَینْهَى عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنکَرِ وَالْبَغْی یعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ) (نحل: ۹۰)

«‏خداوند به دادگری، و نیکوکاری، و نیز بخشش به نزدیکان دستور می‌دهد، و از ارتکاب گناهان بزرگ (چون شرک و زنا)، و انجام کارهای ناشایست (ناسازگار با فطرت و عقل سلیم)، و دست‌درازی و ستمگری نهی می‌کند. خداوند شما را اندرز می‌دهد تا این که پند گیرید (و با رعایت اصول سه‌گانه عدل و احسان و ایتاء ذی‌القربی، و مبارزه با انحرافات سه‌گانه فحشاء و منکر و بغی، دنیائی آباد و آرام و خالی از هرگونه بدبختی و تباهی بسازید).‏»

وجود نیکوکاری در زندگی زوجین ضروری است: (وَ عَاشِروهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ) (نساء: ۱۹)

«و با زنان خود به طور شایسته (در گفتارو کردار) معاشرت کنید.»

به نیکی سخن گفتن مردم با هم:  (وَقُل لِّعِبَادِی یقُولُواْ الَّتِی هِی أَحْسَنُ إِنَّ الشَّیطَانَ ینزَغُ بَینَهُمْ) (اسرا: ۵۳)

«(ای پیغمبر!) به بندگانم بگو: سخنی (در گفتار و نوشتار خود) بگویند که زیباترین (و نیکوترین سخنها) باشد. چرا که اهریمن (به وسیله سخنهای زشت و ناشیرین) در میان ایشان فساد و تباهی به راه می‌اندازد.»

حتّی در مناظره و مجادله نیز باید به نیکی سخن گفت: (وَ جَادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ اَحْسَنُ) (نحل: ۱۲۵)

«و با ایشان به شیوه‌ی هر چه نیکوتر و بهتر گفت‌گو کن؛»

خداوند بندگانش را تشویق می‌کند که به کار دعوت به سوی خدا فراخوانده و بیان می‌دارد که بهترین سخن همین فراخوانی به عبودیّت خداست: (وَمَنْ اَحْسَنُ قَوْلاً مَمَّن دَعَا إِلَی اللهِ وَ عَمِلَ صَالَحاً وَ قالَ إنَّنِی مِنَ المُسلِمِینَ) (فصلت: ۳۳)

«گفتار چه کسی بهتر از گفتار کسی است که مردمان را به سوی خدا می‌خواند و کارهای شایسته می‌کند و اعلام می‌دارد که من از زمره‌ی مسلمانان هستم؟!»

نیکوکاری فقط در سخن نیست بلکه در اخلاق و معاملات میان مردم نیز نمود دارد. خداوند می‌فرماید: (وَالکاظمین الْغَیْظَ وَالْعافِینَ عَنِ النَّاسِ وَاللهُ یُحَبُّ المُحْسِنِینَ) (آل عمران: ۱۳۴)

«آن کسانی که خشم خود را فرو می‌خورند و از مردم گذشت می‌کنند و (بدین وسیله در صف نیکوکاران جایگزین می‌شوند) خداوند نیکوکاران را دوست دارد.»

خداوند سبحان ما را راهنمایی و ارشاد فرموده که راه آسان از میان بردن خصومت‌ها، نیکوکاری است: «ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أحْسَنُ فَإذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَدَاوَهٌ کَاَنَّهُ وَلِیٌّ حَمیمٌ) (فصلت: ۳۴)

«با زیباترین طریقه و بهترین شیوه پاسخ بده نتیجه‌ی این کار آن خواهد شد که میان تو و او دشمنی بوده است، به ناگاه هم‌چون دوست صمیمی گردد.»

احسان و نیکی فقط در انجام کار نیست بلکه انجام ندادن بعضی کارها نیز احسان و نیکی است خداوند بیان داشته که هیچ متکبّر مغروری را دوست ندارد: (وَ لاَ تُصِعِّرخَدَّکَ لِنَّاسِ وَ لاَ تَمْشِ فِی الاَرْضِ مَرَحاً إنَّ اللهَ لا یُحَبُّ کُلَّ مُخْتَالٍ فَخُور) (لقمان: ۱۸)

«با تکبّر و بی‌اعتنایی از مردم روی‌مگردان و مغرورانه بر زمین راه مرو؛ چرا که خداوند هیچ متکبّر مغروری را دوست نمی‌دارد.»

کسی که به تحقیق در این بخش از قرآن بپردازد با آیات بسیاری روبه‌رو می‌شود که نشان می‌دهند خداوند در ارتباط هر فرد با مردم به طور عام و با مؤمنین به طور خاص چه چیزی را دوست داشته و می‌پسندد و از چه چیزی متنفّر بوده و خشمگین می‌شود.

منبع: اصلاح وب

/

  • برچسب ها
  • دیدگاهتان را بنویسید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

    پانزده + 6 =