نجوای سحر

13941124408423 - نجوای سحر

نویسنده: امام سید ابوالحسن علی حسنی ندوی رحمه‎ الله

ترجمه: عبدالناصر امینی

«وَمِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَهً لَّکَ عَسَى أَن یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقَاماً مَّحْمُوداً» [اسراء: ۷۹]

نجوای شبانه و قیام لیل، بهترین وسیله‎ برای تغذیه روح و شارژ باطری قلب است. قرآن مجید به این موضوع بسیار پرداخته و به قیام لیل تشویق نموده و شب‎خیزان را می‎ستاید؛ گویا قیام لیل پیوسته و ملحق به فرائض است؛ به همین علت است که آن را «نافله» می‎نامد.

رسول الله صلی‎الله علیه وسلم نیز نجوای شبانه را چه در سفر و چه در حضر، هرگز ترک نمی‎کرد. (۱) بسیاری از علمای اسلام معتقداند که قیام لیل بر ایشان فرض بوده است؛ این امر را می‎توان از این آیات کلام الهی درک کرد:

«یَا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ ‏* قُمِ اللَّیْلَ إِلَّا قَلِیلاً ‏* نِصْفَهُ أَوِ انقُصْ مِنْهُ قَلِیلاً ‏*‏ أَوْ زِدْ عَلَیْهِ وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلاً ‏*‏ إِنَّا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً ‏*‏ إِنَّ نَاشِئَهَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْءاً وَأَقْوَمُ قِیلاً ‏*‏ إِنَّ لَکَ فِی اَلنَّهَارِ سَبْحاً طَوِیلاً ‏*‏ وَاذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ وَتَبَتَّلْ إِلَیْهِ تَبْتِیلاً ‏*‏ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَکِیلاً» [مزمل: ۹-۱]

‏ترجمه: ‏(‏ای جامه به خود پیچیده!‏ ‏شب، جز اندکی (از آن) بیدار بمان.‏ ‏نیمی از شب، یا کمی از نیمه بکاه (تا به یک سوم شب می‌رسد).‏ ‏یا بر نیمه آن بیفزا (تا به دو سوم شب می‌رسد) و قرآن را بخوان خواندنی (همراه با دقّت و تأمّل، و در ضمن شمرده و روشن).‏ ‏ما سخن (پر مسؤولیّت و پر دردسر و لبریز از تکالیف و وظائف) سنگینی را بر تو نازل خواهیم کرد (که قرآن است).‏ ‏عبادت شبانه، (افعال آن) مؤثّرتر و ماندگارتر، و اقوال (آن) درست‌تر و پابرجاتر است.‏ ‏تو در روز، تلاش فراوان و طولانی‌داری (و به سبب اشتغال به امور زندگی و تبلیغ رسالت، فراغتی برای پرداختن به قرائت قرآن نخواهی داشت).‏ ‏نام پروردگارت را بِبَر، و از همه چیز بِبُر و بدو بپیوند (و در دلهای شب به نیایش و پرستش او بپرداز).‏ ‏یزدان، خداوندگار مشرِق و مغرب (و همه جهان هستی) است، و جز او معبودی نیست، پس تنها او را به عنوان کارساز و یاور برگیر و برگزین (و کار و بار خویش را بدو واگذار کن).‏

«وَمِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَهً لَّکَ عَسَى أَن یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقَاماً مَّحْمُوداً» [اسراء: ۷۹]

ترجمه: (‏در پاسی از شب از خواب برخیز و در آن نماز تهجّد بخوان، این یک فریضه اضافی (و افزون بر نمازهای پنجگانه) برای تو است. باشد که (در پرتو این عمل) خداوند تو را به مقام ستوده‌ای (و مکان برجسته‌ای در دنیا و آخرت که موجب ستایش همگان باشد) برساند (و مقام شفاعت کبری را به تو ارمغان دارد).‏

پیامبر خدا صلی‎الله علیه وسلم به عبادت شبانه و شب زنده‎داری بسیار مواظبت13941124408423 300x179 - نجوای سحر می‎کرد و حرص و علاقۀ فراوانی به آن داشت؛ شبها آن قدر در نماز می‎ایستاد که قدم‎های مبارک ایشان وَرَم می‎کرد.مغیره بن شعبه می­گوید: «پیامبر اکرم صلی‎الله علیه وسلم آن قدر در نماز ایستاد که قدم‎هایش ورم کرد، به ایشان گفته شد: خداوند که گناهان گذشته و آینده‏تان را آمرزیده است؛ [پس چرا بدین‎سان خود را به رنج و مشقت می‎اندازید] رسول نازنین صلی‎الله علیه وسلم فرمودند: آیا من بنده شکر گذاری نباشم؟» (۲)

امام ترمذی رحمه ‏الله از ام‎المؤمنین عایشه صدیقه رضی‎الله عنها روایتی نقل می ‏کند: «باری پیامبر اکرم صلی‎الله علیه وسلم تمام شب را با یک آیه سپری نمود».

کسانی که از حکایات و واقعات صحابه رضی‎الله عنهم اطلاع دارند و کتب حدیث، سیرت و تاریخ را مطالعه می‎کنند، به خوبی می‎دانند که قیام شب و عبادت شبانه در میان آنها جایگاه خاصی داشت و حتی که شعار و علامت شناخت‎شان شده بود. زمانی که صحابه در مقابل «هِرَقل» قرار گرفتند؛ خود را (رهبان اللیل و فرسان النهار) عابدان شب و اسب سواران (مجاهدان یکّه‎تاز) روز، معرفی کردند.

سیدالتابعین امام حسن بصری رحمه‎الله از جمله افرادی به شمار می‎آید که از حالات صحابه، نسبت به سایرین بیشتر واقف است؛ وی می‎گوید: هنگامی که دعوت الهی به سوی مؤمنین آمد، آن را تصدیق کردند و از صمیم قلب به آن یقین کرده و قلب، جسم و دیده‎شان در مقابل آن سر تسلیم فرود آورد؛ قسم به خدا هرگاه من آنان را می‎دیدم، گویا قومی را مشاهده می‎کردم که حالات قیامت را با چشم‎سر مشاهده می‎کنند. صحابه اهل نزاع و باطل نبودند؛ اوامری را که از جانب خداوند به سوی آنها آمد، تصدیق کردند و خداوند متعال نیز به بهترین وجه در قرآن مجید توصیف‏شان کرد. «وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً» [فرقان: ۶۳]

ترجمه: بندگان (خوب خدای) رحمان کسانیند که آرام (و بدون غرور و تکبّر) روی زمین راه می‌روند (و تواضع در حرکات و سکنات ایشان و حتی در راه رفتن آنان آشکار است).

آری! صحابه برای کسب رضای خدا بر قدمها استوار ایستاده بودند و برا او تعالی چهره را در سجده‎گاه فرش بر زمین می‎کردند و از خوف و خشیت الهی اشک‎شان جاری بود.

حسن بصری در ادامه می‎گوید: «صحابه برای هدفی والا شب زنده‎داری می‎کردندو برای مقصودی خاص، روزها خاضع و فروتن بودند».

قیام لیل مظهر و نشان ویژۀ انسان‎های صالح و ربانی، داعیان، مجاهدان و مربیان مصلح هر عصر و زمان بوده و آنان برای توانمندی در مبارزات، و کسب قوت خارق العاده جهت انجام مسئولیت‎های روزانه خود، از عبادت‎های شبانه و سحرخیزی نیرو می‎گرفتند. رمز موفقیّت این عالمان ربانی و مصلح، و اسرار پشتکار و تلاش‏شان در تعلیم، اصلاح و صبر و پایداری‎شان در برابر مشکلات و رنج‎ها را زمانی انسان می‎تواند بفهمد، که از نجوای شبانه و ارتباط‏شان با رب تبارک و تعالی اطلاع حاصل کند. شاید بسیاری از علما که مردم از حقیقت حال آنها اطلاع ندارند و آنها را به خشونت و خشکی متهم می‎‏کنند و آنها علمای ظاهری می‎خوانند؛ از جمله کسانی باشند که به شب زنده‎داری و ذکر و تسبیح الهی پایبند هستند. پس شما خواننده محترم نسبت به آن عده از عالمانی همچون امام عبدالقادر گیلانی، شیخ شهاب الدین سُهرَوردی، شیخ احمدبن عبدالاحد سَرهَندی و سیداحمد بن عرفان شهید هندوستانی؛ که در زهد و پارسایی، کثرت عبادت و رقّت قلب شهرت دارند و از دنیا بریده و به اصلاح و تربیت نفس اشتغال دارند، گمان شما چیست؟

علامه ابن قیم رحمه‏ الله در مورد شیخ و استادش شیخ الاسلام ابن تیمیه رحمه ‏الله می‎گوید: «باری شیخ الاسلام نماز فجر را خواند و تا دَم دَمه‎های ظهر نشست و به ذکر الهی مشغول شد؛ سپس رو به من کرده و گفت: این خوراک صبحگاهی من است؛ اگر این صبحانه نباشد، توان خود را از دست می‎دهم. (یا کلامی مشابه با همین مطلب فرمود)». (۳)

ابن قیم جوزی، شاگرد امام ابن تیمیه نیز چنین حالتی داشت؛ مورخ مشهور ابن کثیر رحمه‎ الله در وصف او می‎گوید: «در عصر خود، در دنیا کسی را که بیشتر از ابن قیم عبادت کند، سراغ ندارم. ایشان شیوۀ خاصی در نماز داشت؛ بسیار طولانی نماز می‏خواند و رکوع و سجدها را طولانی می‏کرد. گاهی بعضی از دوستان وی را سرزنش می‎کردند، [که چنین خود را به رنج می‎اندازد] اما ایشان از عمل خود دست بردار نمی‎شد». (۴)

علامه ابن رجب حنبلی رحمه‎الله نیز در مورد ابن قیم می‎گوید: «ایشان عبادت‏گذار و تهجد خوان بود؛ بی‎نهایت نمازش طولانی بوده و باذکر و یاد الهی دلبستگی داشت، عاشق و شیدای الهی بود. عاجزانه و با انکسار در آستان عبودیت پروردگار حضور می‏یافت؛ در این اوصاف مانند او کسی را مشاهده نکرده‎ام». (۵)

از همه عجیب‏تر در این باب، حالات علامه حافظ عبدالرحمن ابن جوزی رحمه‏ الله است؛ وی از جمله منتقدان و معترضان علیه زهّاد و عبّاد افراطی و تندرو می‎باشد. نوه‏اش ابوالمظفر می‎گوید: «ایشان کل قرآن را در هفت روز ختم می‎کرد». ابن نجار گفته است: «حافظ عبدالرحمن ابن جوزی صاحب طبع و ذوق سلیمی بود و از شیرینی مناجات حظ وافری داشت». ابن القادسی می‎گوید: «حافظ ابن جوزی شبها به حدّی به قیام و عبادت مشغول بود که نزدیک بود از پای در آید».(۶)

همچنین همۀ ائمه و رهبران اسلامی، پیش‎غراولان اصلاح و تجدید، بزرگمردان تعلیم و تربیت و آنانکه خداوند وجودشان را مایع خیر و نفع مسلمانان قرار داده است، آثار و خدمات‎شان تا مدتها جاودان مانده و جامه قبولیت به تن گرفته و یاد و خاطره زیبایی از خود بجای گذاشته‏اند؛ حالات و معمولات‎شان چنین بوده است و همه عبادت‎گذار، شب زنداه‎دار و سحرخیز بوده‎اند و را بطۀ عمیقی با خدای متعال داشته‎اند. حقیقتاً که همین قاعده باقی مانده و آینده نیز چنین خواهد بود؛ مطمئناً هیچ بیداری نمی‎تواند غفلت را بزداید، هیچ حرکت و انقلابی جمود و کسالت را از بین ببرد و هرگز حیات، سرزنده‎گی و چابکی حریف خستگی، ملالت و مرگ شود؛ مگر با همان نجوای شبانه و سحرخیزی.

«سُنَّهَ اللَّهِ فِی الَّذِینَ خَلَوْا مِن قَبْلُ وَلَن تَجِدَ لِسُنَّهِ اللَّهِ تَبْدِیلاً» [احزاب: ۶۲]

ترجمه: ‏این سنّت الهی، در مورد پیشینیان جاری بوده است و در سنّت خدا دگرگونی نخواهی دید.‏

پی‌نوشت:

۱ـ علامه ابن قیم جوزی رحمه‏ الله می‎گوید: «پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم نه در سفر و نه در حضر قیام و نماز شب را ترک نمی‎کرد و اگر بیماری و خواب بر ایشان غالب می‏آمد؛ دوازده رکعت نماز، روز بجای می‏آورد. (زادالمعاد، ۱/۸۴)

۲ـ بخاری، مسلم، ترمذی، و نسائی.

۳ـ الوابل الصیب، ابن قیم جوزی، ص:۷۱۹ـ ۷۲۰، چاپ المنار.

۴ـ البدایه والنهایه، ۱۴/۳۳۵٫

۵ـ التاج المکلل، ص: ۴۱۷٫

۶ـ همان.

/

  • برچسب ها
  • • معاون اداری، فرهنگی و استاد دارالعلوم کابل. • از ولایت غور افغانستان. • متولد ۱۳۶۴هـ.ش. زاهدان (ایام هجرت). • حافظ قرآن کریم و فارغ التحصیل دارالعلوم زاهدان . • لیسانس شرعیات.

    • facebook
    • flickr

    دیدگاهتان را بنویسید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

    5 × چهار =