نماز تهجد و تأثیر آن در سعادت دنیا و آخرت

  • توسط دکتر عبیدالله بادپا
  • ۲ سال قبل
  • مقالات
  • ۱۳ بازدید
  • 0
658325 - نماز تهجد و تأثیر آن در سعادت دنیا و آخرت

نویسنده: دکتر عبیدالله بادپا

الله تبارک و تعالی انسان را آفرید و در راستای تکامل او در زمان‌های مختلف، ادیان سماوی و پیامبران را فرستاد و در آخر، دین اسلام را برای همه‌ی جهانیان بر خاتم پیامبران فروفرستاد. هر یک از ادیان آسمانی در زمان خود و سرانجام، دین اسلام با تشریع و پایه‌گذاری اصول و احکام خود اعم از عبادی، اخلاقی، سیاسی و غیره سعادت و راحت دنیا و آخرت را برای انسان‌ها تضمین می‌کنند و دین اسلام که خاتم و کامل‌ترین ادیان است در تمام تکالیف و برنامه‌هایش، سعادت و راحت، آرامش و طمأنینت همه‌ی انسان‌های روی زمین را اولین و اساسی‌ترین هدف خود قرار می‌دهد. در واقع از ازل، اراده‌ی الهی این بوده است که انسان، با کردار و رفتار نیک واراسته شود و به قرب الهی نایل گردد.

بدون تردید هر عبادت و عمل نیک و خالصانه باعث قرب الهی می‌گردد و اگر انگیزه درست و الهی باشد، تمام حرکات انسان حتی عادت‎های طبیعی او مانند خوردن و خوابیدن، تجارت و کشاورزی، گردش و تفریح نیز وسیله‌ی قرب الهی قرار می‌‌گیرد. وقتی چنین است، پس عمل و رفتارهایی که جنبه‌ی عبادی‎ دارند، به‌طریق اولی وسیله‌ی قرب الهی و سعادت دنیا و آخرت را فراهم می‌آورند، و از این میان نماز که در رأس عبادت‌ها قرار دارد؛ قطعاً  راحت و سعادت دنیا و آخرت را دربردارد.

نماز خودش به انواعی مانند فرض، واجب، سنّت و نفل تقسیم می‌شود که هر کدام احکام، فضایل، فلسفه و حکمت‎های ویژه‌ای دارد، کما این‌که هر کدام در راستای اصلاح و خودسازی و در تأمین اهداف مشروع انسان نقش مؤثری ایفا می‌کند. از تدبر در آیات قرآن و مطالعه‌ی روایات چنین برمی‌آید که بعد از فرایض، واجبات و سنن، مهمترین نمازی که به ادای آن خیلی تأکید شده است و فضایل و فواید متعددی دربردارد، نماز شب (تهجد) است. این نماز در راستای خودسازی و قرب الهی، و در جهت اصلاح و اعتلای روح و روان و تندرستی ظاهری و باطنی انسان سازنده‌ترین و مؤثرترین عمل است. در این نوشتار سعی بر آن است که درباره‌ی نماز شب و فضایل، فواید و احکام آن در پرتوی آیات و روایات، تجربیات و واقعات، مطالبی تقدیم خوانندگان گردد.

نام و معنای لغوی و اصطلاحی نماز تهجد

نماز تهجد را با نام‌های متعددی یاد کرده‌اند، من‌جمله: صلاه اللیل/ نماز شب، قیام اللیل/ شب‌بیداری، صلاه التطوع باللیل/ نماز نفل شبانه، صلاه السحر/ نماز سحر، نماز پاکان، نماز کرّوبیان و نماز انبیا و غیره. تهجد در لغت، مصدر و از باب «تفعّل» است و از هجد یهجد هجوداً مأخوذ است. می‌گویند: هجد و أهجد، یعنی خوابید. و این کلمه در زبان عربی از اضداد است؛ یعنی دو معنای متضاد دارد، هم به معنی خوابیدن در شب است و هم به معنای از خواب بیدار شدن.(جوهری، الصحاح:۲/۵۵۵)

همچنین واژه‌ی هاجد (اسم فاعل از هجد) به‌معنای شخص خوابیده و شخص بیدار به هر دو معنا می‌آید؛ البته بعضی از علمای لغت در میان «هاجد» و «متهجد» فرق گذاشته‌اند؛ هاجد یعنی کسی که خوابیده و متهجد یعنی کسی که خواب را از خود  دور کرده است.(ازهری، تهذیب‌اللغه:۶/۳۷)

اما در اصطلاح و عرف اسلامی تهجد با مفهوم نماز همراه است و آن را اصطلاحاً چنین تعریف می‌کنند: هو صلاه التطوع باللیل؛ نماز نفلی که در شب خوانده می‌شود. بعضی از علما میان نماز شب (قیام اللیل) و نماز تهجد فرق گذاشته‌اند و گفته‌اند: خواندن نوافل از مغرب گرفته تا طلوع صبح صادق، قیام اللیل یا نماز شب است، و نماز نفلی که بعد از خواب شب ادا می‌شود، نماز تهجد است. برخی از علما هر دو را به یک معنا گرفته‌اند. البته آموزش و روش پیامبر و عمل بیشتر علما بر همین بوده است که بعد از خوابیدن پاسی از شب بیدار می‌شدند و نماز تهجد می‌خوانند. دو تابعی بزرگوار علقمه‌بن قیس و اسودبن یزید رحمهماالله می‌فرمایند: «إنما التهجد بعد نومه»؛ نماز تهجد درحقیقت آن است که بعد از خواب ادا شود.(المروزی، قیام‌اللیل:۱۹)

حکم نماز تهجد

بیشتر علما براساس روایتی که از حضرت عائشه رضی‌الله‌عنها نقل شده است، براین نظرند که در ابتدا نماز تهجد بر تمام امت فرض بود و حدود یک‌سال پیامبر صلّی‌الله‌‌علیه‌وسلّم و اصحاب، آن را به‌طور فرض می‌خواندند و بر آن پایبند بودند، سپس نرمی و آسانی آمد و فرضیت آن نسخ و تبدیل به نفل شد.(ابن‌الجوزی، زادالمسیر:۴/۳۵۳)

اما در مورد این‌که آیا فرضیت نماز تهجد در حق رسول اکرم صلّی‌الله‌‌علیه‌وسلّم هم نسخ شد یا به قوّت خود باقی ماند، علما اختلاف‌‌نظر دارند؛ امام نووی رحمه‌الله می‌فرماید: از ظاهر حدیث چنین برمی‌آید که فرضیت نماز تهجد بعد از آن در حق رسول اکرم نیز به نفل تبدیل شد. البته در حق امت نفل بودن آن یک مسئله اجماعی است.(نووی، شرح مسلم:۶/۲۶ـ۲۷)

تأکید در مورد نماز تهجد

نماز تهجد در برابر دیگر نماز‌های نفل اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا نوافل دیگری نداریم که مثل نماز تهجد به‌ مدت یک‌سال بر همه فرض شده باشد، یا بر شخص پیامبر فرض باشد، یا نزد بعضی ائمه هنوز هم فرضیتش بر همه باقی باشد. البته این تنها دلیل بر اهمیت تهجد نیست بلکه خود رسول اکرم صلّی‌الله‌‌علیه‌وسلّم در مورد نماز تهجد نسبت به دیگر نوافل بیشتر تأکید و ترغیب کرده و فضایل ویژه‌ای بیان فرموده است.

در روایتی آمده است که شخصی از پیامبر اکرم صلّی‌الله‌‌علیه‌وسلّم در مورد بهترین عمل پرسید، آن‌حضرت در پاسخ فرمود: بهترین عمل قیام طولانی در حضور پروردگار در نماز است (یعنی تلاوت‌ کردن طولانی در حال قیام) و همین‌طور بهترین نماز بعد از فرایض، نماز تهجد است.(مسلم:۲/۸۲۱) و در روایتی دیگر با تأکید فرمود: «علیکم بقیام اللیل فانه من دأب الصالحین قبلکم»؛ نماز شب را بر خود لازم بگیرید که شیوه‌ی نیکانِ قبل از شماست.(ترمذی)

فلسفه و حکمت نماز تهجد

شب و روز را خدا آفریده است و همه ازآن او هستند؛ روز برای کسب و کار است و شب برای دعا و نیایش به حضور پروردگار، و صفا و صمیمت و سکون و طمأنینتی که الله تعالی در تاریکی‌های شب گذاشته است در روز هرگز میسر نمی‌شود؛ زیرا تمام موجودات عالم در شب به سکوت و سکون فرومی‌روند و خلوتی جهان هستی را فرامی‌گیرد. انسان شب زنده‌دار با دعا و نیایش خود مثل مهتابی در آن خلوت و تاریکی می‌درخشد و مورد الطاف و عنایات پروردگار قرار می‌گیرد. شاید بنابر همین صفا و صمیمیت است که نمازهای فرضِ شب مانند عشا و مغرب و فجر با قرائت جهری خوانده می‌شوند.

و نکته‌ی دیگر این‌که در روایات متعدد آمده است: «یَنْزِلُ رَبُّنَا کُلَّ لَیْلَهٍ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْیَا، حِینَ یَبْقَى ثُلُثُ اللَّیْلِ الآخِرُ، یَقُولُ: مَنْ یَدْعُونِى فَأَسْتَجِیبَ لَهُ، مَنْ یَسْأَلُنِى فَأُعْطِیَهُ، مَنْ یَسْتَغْفِرُنِى فَأَغْفِرَ لَهُ»؛ پروردگار ما هر شب به آسمان دنیا با عنایت و رحمت‌های خاص متوجه می‌شود، وقتی که ثلث آخر شب به پایان رسد، می‌فرماید: کیست که مرا بخواند و من اجابتش کنم، کیست که از من سؤال کند و به او عطا کنم، کیست از من آمرزش بخواهد و من او را ببخشم؟(بخاری:۱۰۹۴)

و در روایات‌‌ دیگری آمده است: «کیست از من شفا بخواهد تا او را شفا بخشم، کیست که از من رزق بخواهد تا به او روزی بدهم؟»

الله تعالی انسان را آفریده و مشکلات و ضرورت‌ها، حاجت‌ها و آرزوهای زیادی فرا راه وی گذاشته است. سپس با لطف و مهربانی‌اش برای رفع و برآورده ساختن آنها برنامه‌ها، عبادت‌ها و اوقات مخصوصی به وی آموخته است. شب که فرا می‌رسد به‌ویژه سحرگاهان، خداوند الطاف و رحمت‌های خاص خودش را بر جهانیان می‌گستراند. در آن تاریکی‌ها از یک‌سو شیاطین و نمایندگان فسق و ارواح خبیثه به حرکت درمی‌آیند تا انسان‌ها را به منجلاب فسق و غفلت بکشانند و از دیگرسو رحمت‌ و عنایات الهی به جوش می‌آیند تا بندگان را از گزند و گمراهی آنها در حفظ و امان نگه‌دارند.

 

آیه‌های قرآن در مورد نماز تهجد

۱٫ «إِنَّ نَاشِئَهَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئًا وَأَقْوَمُ قِیلًا»؛ به‌یقین شب‌زنده‌دارى در سازگارى زبان و دل مؤثّرتر و در سخن استوارتر است.(مزمل:۶)

۲٫ «وَالَّذِینَ یَبِیتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا وَقِیَامًا»؛ و کسانى که شب را براى پروردگارشان سجده‌کنان و قیام‌کنان مى‌گذرانند.(فرقان:۶۴)

۳٫ «تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا»؛ پهلوهایشان از بسترها جدا نمى‌شود. با بیم و امید پروردگارشان را مى‌خوانند.(سجده:۱۶)

۴٫ «أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّیْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا یَحْذَرُ الْآخِرَهَ وَیَرْجُو رَحْمَهَ رَبِّهِ»؛ آیا [کسى که شرحش را گفتیم، بهتر است] یا کسى که او در لحظه لحظه‌ی شب سجده‌کنان و ایستاده به عبادت مى پردازد، درحالى‌که از آخرت مى‌ترسد و به بخشایش پروردگارش امید مى‌دارد؟.(زمر:۹)

۵٫ «إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطَائِفَهٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ»؛ بى‌گمان پروردگارت مى‌داند که تو نزدیک به دو سوّم شب و یک دوّم آن و یک سوّم آن را [براى عبادت] بر مى‌خیزى و [نیز] جمعى از آنان که همراه تو هستند.(مزمل:۲۰)

۶٫ «کَانُوا قَلِیلًا مِنَ اللَّیْلِ مَا یَهْجَعُونَ وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ» [چنین بود] که اندکى از شب مى خوابیدند و آنان به هنگام سحر آمرزش مى‌خواستند.(ذاریات:۱۷ـ ۱۸)

۷٫ «الصَّابِرِینَ وَالصَّادِقِینَ وَالْقَانِتِینَ وَالْمُنْفِقِینَ وَالْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحَارِ»؛ همان شکیبایان و راستگویان و فرمانبرداران و بخشندگان و آمرزش‌خواهان در سحرگاهان.(آل‌عمران:۱۷)

۸٫ «قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ»؛ گفت: براى شما از پروردگارم آمرزش خواهم خواست.(یوسف:۹۸) وقتی فرزندان یعقوب  گفتند: پدرجان برای گناهان ما آمرزش بخواه، ما خطاکاریم. حضرت یعقوب به آنها وعده‌ی طلب آمرزش داد. نزد حضرت ابن‌مسعود و ابن‌عمر رضی‌الله‌عنهما این وعده برای وقت سحر بود؛ زیرا مناسب‌ترین وقت برای قبولیت دعاست.(ابن‌الجوزی، زادالمسیر:۲/۴۷۲)

فضیلت و فواید نماز تهجد در پرتو احادیث

پیامبر اسلام در روایت‌های زیادی اهمیت نماز تهجد را بیان کرده و به ادای آن توصیه فرموده است، ضمناً در بعضی‌ روایات به فواید دنیوی آن نیز اشاره نموده است که با ذکر بعضی از آنها تحت عنوان‌های خاص بسنده می‌کنیم:

ـ تأکید به نماز شب در حدیث

«علیکم بقیام اللیل فإنَّه دأبُ الصالحین قَبلَکُم»؛ نماز شب را بر خود لازم بگیرید؛ زیرا مواظبت بر آن، شیوه و روش نیکانِ قبل از شما بوده است.(ترمذی:۳۵۴۹) این روایت ضمن تأکید به نماز تهجد آن را از روش نیکانِ امت‌های گذشته برشمرده است و به این مطلب اشاره دارد که در ادیان گذشته پایبندی به نماز تهجد یکی از معیارهای تقوا و صلاح بوده است و این امت که خیرالامم و پیرو افضل‌الرسل است، اولی‌تر و حق‌دارتر به خواندن نماز تهجد است. واژه «علیکم» که معنی تأکید و الزام دارد، در مورد دیگر نمازهای نفل خیلی کم آمده است.

ـ تهجد بهترین و با فضیلتترین نفل بعد از نمازهای فرض

«إِنَّ أَفْضَلَ الصَّلاهِ بَعْدَ المَفْرُوضَهِ، الصَّلاهُ فِی جَوْفِ اللَّیْلِ»؛ بعد از نماز فرض با فضیلت‎ترین نماز آن است که در دل شب خوانده ‌شود.(المعجم‌الکبیر:۱۶۷۴) مراد از نمازی که در دل شب ادا می‌شود، قطعاً نماز تهجد است. روایت‌های زیاد دیگری نیز درباره‌ی افضل بودن نماز تهجد در مقابل دیگر نوافل آمده است.

ـ نماز تهجد مایه‌ی نشاط و پاکیزگی

در روایت مشهور از بخاری و مسلم آمده است که وقتی کسی از شما می‌خوابد، شیطان بر پشت سر او سه گره می‌زند و روی هر گرهی می‎نویسد: شبی طولانی در پیش داری، بخواب. حال اگر شخص بلند شود و خدا را با ذکر و دعا و غیره یاد کند، یک گره باز می‌شود، چون وضو بگیرد، گره دیگری باز می‌شود، و وقتی نماز بخواند، همه‌ی گره‌ها گشوده می‌شود. سپس در ادامه فرمود: «فَأَصْبَحَ نَشِیطًا طَیِّبَ النَّفْسِ وَإِلاَّ أَصْبَحَ خَبِیثَ النَّفْسِ کَسْلاَنَ؛ آن شخص بعد از ادای نماز تهجد در حال نشاط و پاگیزگی نفس صبح می‌کند و گرنه با نفسی پلید و در حال کاهلی صبح می‌کند.(بخاری:۱۱۴۲)

هر عبادت مایه‌ی نشاط روح و روان است، اما با توجه به این روایت، نماز تهجد در طراوت و شادابی روح و روان، و گره‌گشایی و تقویت انسان تأثیر به‌سزایی دارد؛ انسان تهجدگذار از توانمندی و برنامه‌ریزی ویژه‌ای برخوردار است و تجربه بر این امر شاهد است که او در راستای  مدیریت و کنترل اوضاع و احوال زندگی انفرادی و اجتماعی خود نسبت به دیگران موفق‌تر است.

ـ شمار شدن تهجدگزار در زمره ذاکرین

حضرت ابوسعید خدری روایت می‌کند که آن‌حضرت صلّی‌الله‌‌علیه‌وسلّم فرمود: اگر کسی در شب از خواب بیدار شود و خانم خود را نیز بیدار کند و سپس آنها دو رکعت نفل بخوانند، هر دو در لیست ذاکرین نوشته می‌شوند.(ابوداود) نزد الله تعالی در لیست ذاکرین قرار گرفتن مرتبه‌ی بسیار بلند و مقام والایی است. ذاکرین روز قیامت شادمان و خندان به بهشت می روند. یکی از دروازه‌های بهشت مخصوص آنهاست.

ـ نماز تهجد وسیله‌ی قرب الهی، کفاره‌ی گناهان و بازدارنده از هر معصیت

آن‌حضرت صلّی‌الله‌‌علیه‌وسلّم فرمود: «علیکم بقیام اللیل فإنه دأب الصالحین قبلکم و قربه الی ربکم و مکفره اللسیئات و منهاه عن الإثم»؛ نماز شب را لازم بگیرید که شیوه‌ی نیکان قبل از شما و وسیله‌ی قرب و نزدیکی به پروردگار است و کفاره‌ی بدی‌ها و بازدارنده از گناه است.(ترمذی:۳۵۴۹)

مؤمن واقعی همیشه از ارتکاب گناه می‌ترسد و در صدد رهایی از گناهان و در تلاش فراهم کردن محیط پاک است و اگر گناهی از او سر بزند، در فکر کفاره و توبه از آن است. نماز تهجد خاصیت کفاره و بازدارندگی از گناهان را دارد.

ـ دعای رحمت پیامبر برای زن و شوهری که برای نماز تهجد برنامه‌ریزی می‌کنند.

آن‌حضرت صلّی‌الله‌علیه‌وسلّم فرمود: رحمت خدا بر مردی باد که شب از خواب برمی‌خیزد و نماز تهجد می‌خواند و همسرش را نیز بیدار می‌کند تا او هم نماز بخواند و اگر سستی نشان دهد، بر چهره‌اش آب  می‌پاشد که برای تهجد بیدار شود. رحمت خدا بر زنی باد که آخر شب برمی‌خیزد و نماز تهجد می‌گزارد و شوهرش را هم بیدار می‌کند تا نماز بخواند و اگر امتناع ورزد، بر چهره‌اش مقداری آب می‌پاشد تا برای نماز تهجد بیدار شود.(ابوداود)

ـ جایگاه خاص در جنت برای تهجدگزاران

باری آن‌حضرت صلّی‌الله‌علیه‌وسلّم کاخ‌ها و قصر‌های زیبایی از جنت را ذکر کرد. ابومالک اشعری پرسید: آنها برای چه کسانی است؟ آن‌حضرت فرمود: «لمن أطاب الکلام وأطعم الطعام وبات قائماً والناس نیام»؛ برای کسی که زیبایی گفتار دارد و به نیازمندان طعام می‌دهد و شب را درحالی‌که دیگر انسان‌ها در خواب به‌سر می‌برند، با نماز سپری می‌کند.(مجمع‌الزوائد:۳۵۳۲)

ـ آخر شب و بیشترین قرب با پروردگار

در روایتی از عمروبن عبسه با الفاظ مختلفی آمده است که آن‌حضرت فرمود: تنها وقتی که پروردگار به بنده‌اش نزدیک‌تر از هر موقع دیگر است، آن‌ پاس آخر شب است؛ اگر توانستی در آن ساعت از ذکر کنندگان باشی پس دریغ نکن، تا آن لحظه‌ی قرب از شما فوت نگردد.

و در روایات‌هایی از همین حدیث آمده است که حضرت عمروبن عبسه از آن‌حضرت در مورد با فضیلت‌ترین اوقات یا نزدیک‌ترین اوقات به پروردگار سؤال کرد: آن‌حضرت در پاسخ فرمود: «جوف اللیل الآخر»؛ آخر شب.(مسنداحمد:۱۷۰۵۹) این وقت همان وقت سحر و قبل از طلوع صبح صادق است که وقت دعا و نیایش، قبولیت دعا و نزول رحمت‎های الهی است.

ـ نماز تهجد مایه‌ی شرف برای مؤمن

در روایت سهل‌بن سعد آمده است که جبرئیل علیه‌السلام از طرف الله نصیحت‌هایی به پیامبر رساند، ‌از ‌جمله این الفاظ بود: «وَاعْلَمْ أَنَّ شَرَفَ المُؤْمِنِ قِیَامُهُ بِاللَّیْلِ»؛ بدان‌که شرافت مؤمن در شب، بیداری او برای خداوند است.(ترغیب:۱/ ۴۵)

ابن‌ابی‌الدنیا از وهب‌بن منبه نقل می‌کند که ایشان فرمود: انسان پست با عبادت شب، شرف می‌یابد و انسان ذلیل با آن عزت می‌یابد، قطعاً این شرف و عزت، در دنیا و آخرت است.

ـ نماز تهجد باعث سلامتی و تندرستی بدن

طبق بعضی از روایت‌ها در آخر حدیث مشهوری که در آن به نماز تهجد تأکید و توصیه شده است، آمده است: «و مطرده للداء عن الجسد»؛ نماز تهجد بیماری را از تن می‌زداید.(سنن‌کبری:۴۴۲۴)

تمام عبادت‌ها فرضی یا نفلی، مالی، یا بدنی همه آنها علاوه‌براین‌که به‌عنوان تکلیف شرعی انجام داده می‌شوند و در آخرت موجب نجات و رستگاری بنده قرار می‌گیرند، در زندگی دنیوی هم نوعی تأثیرات و فواید ظاهری دارند، ازآن‎جمله نماز تهجد است که به گفته‌ی صادق‌المصدوق بیماری‌ها را از بدن می‌زداید.

آری، نماز تهجد به گفته‌ی بعضی پزشکان جهت پیشگیری سکته‌های قلبی تأثیر خاصی دارد؛ زیرا زیاد خوابیدن عامل عمده‌ای برای بعضی بیماری‌ها مانند سکته‌های قلبی و غیره است.

کارهایی که در بیدار شدن برای تهجد کمک می‌کند

اهمیت و جایگاه نماز تهجد را بیشتر افراد می‌دانند، بعضی‌ها تمنا و آرزو می‌کنند که نماز شبی نصیب‌شان شود، ولی در عمل بعضی‎ها به این سعادت بزرگ موفق نمی‌‌شوند. لذا مناسب است به بعضی عوامل و اصول که مراعات آنها مفید و مؤثر است و در این امر کمک می‌کند، اشاره شود:

۱٫ تدبر و مطالعه‌ی آیه‌های مربوط به نماز تهجد، و احادیثی که درباره فضیلت و فواید آن وارد شده است؛ بعضی از علمای گذشته و معاصر تنها روایت‌هایی پیرامون نماز تهجد به‌صورت جداگانه گردآوری کرده‌اند که مطالعه‌ی آنها نیز در این مورد مفید خواهد بود.(ابن‌ابی‌الدنیا، التهجدوقیام اللیل)

۲٫ تذکر و یادآوری روز رستاخیز و صحنه‌های وحشتناک قیامت که خواب انسان از تصور آن می‌پرد و تصور ایمن بودن عابدان شب‌زنددار در آن روز، و نیز تصور لذت و شیرینی ملاقات و دیدار با پروردگار در آن روز که نصیب نیکان و شب‌زنده‌داران می‌شود، قیام شب را آسان می‌کند.

۳٫ اجنتاب از گناه و معصیت؛ آری برای توفیق به نماز تهجد و دعا و نیایش و جلب رحمت‌های الهی لازم است بنده از هر نوع گناه پرهیز و راه نیکی و تقوا را اختیار نماید؛ چون بسا نیکی کردن باعث انجام دادن نیکی‌های دیگر می‌شود و ارتکاب یک گناه، به گناه دیگری می‌کشاند. حسن بصری می‌فرماید: بنده گناهی می‌کند و به سبب آن از شب‌بیداری و روزه گرفتن محروم می‌شود.(ابوطالب‌مکی،قوت‌القلوب:۱/۱۱۴) سفیان ثوری می‌فرماید: گناهی را مرتکب شدم و به سبب آن، مدت پنج ماه از نمازشب محروم ماندم. پرسیدند: چه گناهی بود؟ گفت: شخصی را دیدم گریه می‌کرد، در دلم گفتم: این ریاکار است.(همان:۱/۱۱۳)

۴٫ پرهیز از پرخوری؛ پرخوری سبب خواب زیاد می‌شود، به‌ویژه هنگام شب و بعد از عشا باعث سستی و کسالت می‌شود و گاهی انسان به سبب آن تا نماز فجر بلکه تا طلوع آفتاب در خواب غفلت می‌ماند.

عارف رومی چه زیبا سروده است:

اندکی صرفه بکن از خواب و خور/ ارمغان بهر ملاقاتش ببر

شو قلیل النوم مما یهجعون/ باش در اسحار از یستغفرون

(دفتر اول:۳۱۸۱ـ۱۳۸۲)

 ۵٫ زود خوابیدن در شب؛ رسم بدی که امروزه امت اسلامی بدان گرفتار می‌باشد، دیرخوابیدن در شب است. ساعت‌ها از وقت ما مسلمانان در مجلس‌های بیهوده و تماشای ماهواره‌ها بعد از عشا ضایع می‌گردد. آن‌حضرت در گفتار صریح از شب‌نشینی و نشستن در مجالس‌ بیهوده بعد از عشا منع فرموده است. یکی از علت‌های نهی همین است که انسان زود بخوابد تا بتواند قبل از طلوع صبح صادق از خواب بیدار شود و از فضیلت نماز تهجد و رحمت و عنایات الهی در آخر شب محروم نماند.

۶٫ همکاری و هم‌فکری اعضای خانواده برای آن؛ جای دارد که برای نیل به این فضیلت مهم اعضای خانواده به‌ویژه پدر و مادر با مشورت و هم‌فکری جهت بیدار شدن قبل از صبح صادق برنامه‌ریزی کنند و فضیلت این کار را که با این برنامه‌ریزی و هم‌فکری مصداق دعای پیامبر قرار می‌گیرند، درنظر بگیرند.

۷٫ استعانت از خواب ظهر(قیلوله)؛ خوابیدن در ظهر که بعضی آن را مستحب نیز گفته‌اند، جهت بیدار شدن در وقت تهجد کمک می‌کند، آن‌حضرت فرمود: «إستعینوا علی قیام اللیل بالقیلوله»؛ برای شب بیداری از خواب ظهر کمک بگیرید.(ابن‌ماجه:۱/۵۴۰) قبل از ظهر یا بعد از ظهر اندکی خوابیدن برای بیداری در آخر شب تأثیر به‌سزایی دارد. به امید توفیق خدا؛ بارالها! دعای نیمه‌شب و آه سحری نصیب‌مان بفرما، آمین.

منابع:

۱٫‌ ابن‌ الجوزی، عبدالرحمن؛ زادالمسیر فی علم التفسیر؛ تحقیق: عبدالرزاق المهدی؛ بیروت: دارالکتاب‌العربی، ۱۴۳۱هـ.

۲٫ ازهری، محمّد بن احمد؛ تهذیب اللغه؛ تحقیق: عبدالمنعم خفاجی و محمود فرج العقده؛ قاهره: دارالمصریه، [بی‌تا].

۳٫ جوهری، اسماعیل‌بن حماد؛ معجم الصحاح؛ اعتنا: خلیل ماحون شیحا؛ الطبعهالثالثه، بیروت: دارالمعرفه، ۱۴۲۹هـ.

۴٫ المکی، ابوطالب؛ قوت‌القلوب؛ ترجمه‌ی اردو: مولانا صدرعالم؛ لاهور: دارالإشاعت، [بی‌تا].

۵٫ النووی، محیی‌الدین؛ المنهاج شرح صحیح مسلم؛ تحقیق: الشیخ خلیل ماحون شیحا؛ الطبعه‌ السابعه‌ عشر، بیروت: دارالمعرفه،۱۴۳۰هـ/ ۲۰۰۹م.

۶٫ مولوی، محمّد بن محمد؛ مثنوی معنوی نسخه نیکلسون؛ چاپ سیزدهم، تهران: انتشارات بهزاد،‌ ۱۳۸۶هـ.ش.

۷٫ منذری، عبدالعظیم‌ بن عبدالقوی؛ الترغیب والترهیب فی الحدیث الشریف؛ تحقیق: محمّد اسکندرانی؛ بیروت: دارالکتاب‌ العربی، ۱۴۲۶هـ/ ۲۰۰۵م.

منبع: فصلنامه‌ی بین المللی ندای اسلام

/

  • برچسب ها
  • * استاد حدیث دارالعلوم زاهدان * مسئول بخش “تخصص فی ‌الدعوة” دارالعلوم زاهدان * دکتراي ادبيات عرب از دانشگاه کراچي پاکستان

    دیدگاهتان را بنویسید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

    7 − یک =