وفای به عهد و پیمان از منظر قرآن

به عهد و پیمان از منظر قرآن - وفای به عهد و پیمان از منظر قرآن


نویسنده: دکتر نظمی خلیل ابوالعطا

ترجمه: محمد نعیم صنمی

ابو منصور ثعالبی در کتاب ارزشمند و گرانسنگ خود (الاعجاز و الایجاز ) می گوید: کسی که خواهان اطلاع و آگاهی از سخنان جامع بوده و قصد دارد و قصد دارد به ارزش و برتری اعجاز پی ببرد و آگاه گردد و بر رسایی ایماء و اشاره  کامل واقف گردد و سخنان موجز و در عین حال بسنده و مفید را خوب فهم نموده و مهارت کسب کند پس در قرآن کریم تدبر نماید و تا برتری‌اش را بر سایر سخنان در یابد.

قران کریم  حاوی ۶۲۳۶ آیه ی کافی و وافی بوده به طوری که یک آیه اش برای اصلاح امتی کافی است و آن قانون و دستور العمل زندگی است.

و اگر امت اسلامی دستور پروردگارش را گردن نهد و پیروی نماید و یک آیه را در زندگی اش تطبیق دهد و به کار بندد تبدیل به بهترین امتی خواهد گشت که برای اصلاح امتهای دیگر بر انگیخته شده  است. و از آن جمله آیات کافی و وافی، این فرمایش خدای سبحان هست که فرمود :

ای اهل ایمان به قرار داد ها و پیمان‌هایتان وفا نمایید (ایه ی۱ سوره مائده )

معنای واژه عقود  :

عقود همان پیمان هاست (حسنین مخلوف –  کلمات القرآن الکریم)

و امام راغب اصفهانی در کتاب (مفردات الفاظ القران) می گوید: عقد عبارت است از گرد آوری اطراف و گوشه های یک چیز که بیشتر در مورد اشیا و اجسام محکم و سفت بکار می رود، همانند جمع کردن و گردآوری اطراف و گوشه های یک طناب (زمان بستن یک بار،  کالا ، غیره )یا گرد آوری یک ساختمان در حین بافت آجرهای به کار رفته‌ی در آن (که مهارت بنا را می رساند و موجب استحکام ساختمان می باشد).

سپس این واژه برای معانی مختلف به صورت استعاره بکار رفته است همانند اینکه گویند عقد بیع یا عقد قرار داد و غیره .

و واژه (عقد) مصدری است که به صورت اسم بکار رفته و سپس جمع بسته شده است همانند این فرمایش الهی  : اوفوا باالعقود.

تفسیر وفای به عهد و پیمان‌ها از دیدگاه شیخ عبدالرحمن  السعدی :

به عهد و پیمان از منظر قرآن - وفای به عهد و پیمان از منظر قرآنشیخ عبدالرحمن بن ناصر السعدی (رحمه الله علیه ) در کتاب « تیسیر الکریم الرحمان فی تفسیر کلام المنان » در تفسیر این آیه می گوید : این دستوری است از جناب الله تعالی به بندگان مومنش، به همه آن چیزهای که  ایمان حقیقی در رابطه با وفای به پیمان‌ها مقتضی آن است یعنی همان اکمال وفای به  عهد و پیمان‌ها و انجام آن به بهترین و کاملترین وجه بدون هیچ گونه نقصی و نقضی .

واژه عقود عام است و شامل همه آن عهد و پیمان‌هایی که بین بنده و پروردگارش بسته شده می باشد که همان ملتزم بودن به پیمان عبودیت و بندگیش و  بر پاداشتن این مهم (عبودیت و بندگی) به کامل‌ترین وجه و نکاستن ذره ای از حقوق این پیمان مقدس.

همچنین مشتمل بر عهد و پیمان شخص مسلمان با رسول الله (صلی الله علیه و سلم ) هست که همان اطاعت و تبعیت از ایشان می باشد .

پیمان فرد مومن با والدین و خویشاوندانش که مبنی بر نیکی در حق آنها و داشتن رفتار نیک با آنهاست و پیمان فرد با دوستان و یاران پرهیز گارش که همان ادای حقوق دوستی و هم صحبتی در هر شرایطی اعم از حالت دارایی و ناداری وسختی و آسانی و…. می باشد .

و پیمان‌ها و قراردادهای فرد با دیگر افراد جامعه در باب معاملات (خرید و فروش و اجاره و..) و یا تبرعات (هبه و…) که باید نسبت به آنها ملتزم باشد .

و در نهایت التزام به حقوق عامه مسلمین؛ همان حقوقی که خداوند تبارک و تعالی  با این سخن نورانی اش که « همانا مومنین برادران همدیگر ند» (حجرات آیه ۱۰ ) آن حقوق و پیمانها را بین  آحاد مومنین بر قرار نموده است  که از جمله ی آن یاری نمودن هم و تعاون با همدیگر در اجرای حق و حقیقت و حاکم نمودن فضای انس و الفت در میان جامعه ی اسلامی و از بین بردن اسباب  از هم گسستگی است.

بنابر این؛ این فرمانی است فراگیر که هم اصول دین و هم فروعش را پوشش می دهد و همه این موارد در پیمانهایی که خدادر این آیه ی سوره مائده  به التزام آنها دستور داده است شامل می شود.

سید قطب: وفای به پیمان‌ها  :

استاد سید قطب در تفسیر « فی ظلال القرآن» در ذیل آیه ی «یا ایها الذین آمنوا اوفوا بالعقود» می گوید : لازم است که زندگی ضوابط و مقرراتی داشته باشد …..

زندگی انسان با نفسی که در اندرون خود دارد و زندگی انسان با مردمان و زندگان و اشیاء دیگر بطور عام .

مردمان خویشاوند و نزدیک باشند یا بیگانه و دور. جزو قوم و قبیله باشند یا از گرو ها و ملتها  از زمره ی دوستان  باشند یا از زمره ی دشمنان  …..

زندگان  جزو موجوداتی باشند که خدا آنها را مسخر انسان کرده است و یا از جمله ی چیز هایی باشند که یزدان آنها را به زیر فرمان انسانها در نیاورده باشد …..

اشیایی که انسان را در این گستره ی جهان بزرگ احاطه کرده است.

گذشته از اینها زندگی انسان با پروردگار و خداوندگارش  و بالاخره زندگی انسان در پیوندی که با یزدان جهان دارد پیوندی که اساس و شالوده کل زندگی است .

با استعانت و توفیق الهی سخن ما این است :

آنگاه که به پیمانهایمان جامه ی عمل بپوشیم و وفا نمائیم  و هر مسلمانی بدون چون و چرا از اوامر پروردگارش که در این آیه نهفته است پیروی نماید، زندگی و اوضاع مسلمین سر و سامان می یابد.

-آنگاه که هر مسلمانی به اولین پیمانش با پرورد گارخود که در آیه مبارکه ی «و اذ اخذ ربک من بنی آدم من ظهورهم ذریتهم و اشهدهم علی أنفسهم الست بربکم قالو بلی شهدنا ان تقولوا یوم القیامه إنّا کنّا عن هذا غافلین» ( اعراف ۷۲ ) «و آنگاه که پروردگارت فرزندان آدم را از پشت آدمیزادگان ( در طول اعصار و قرون ) پدیدار کرد و  (عقل و ادراک بدانان داد تا با درکع جایب گیتی و سنن منظم و شگفت انگیز هستی ، خدای خود را بشناسند و با خواندن دلایل شناخت یزدان در کتاب متلوّ وکتاب گسترده ی جهان ، گویا خداوند سبحان ) ایشان را بر خودشان گواه گرفته است (و خطاب بدانان فرموده است ) که آیامن پروردگار شما نیستم ؟ آنان ( هم به زبان حال پاسخ داده و) گفته اند : آری ! گواهی می دهیم ( تویی خالق باری. ما دلایل و براهین جهان را موجب اقرار و اعتراف شما مردمان کردیم ) تا روز قیامت نگویید ما از این ( امر خداشناسی ویکتاپرستی ) غافل و بی خبر بوده ایم» . تجسّم یافته وفا نماید و وفایش به این پیمانی که از او در عالم ذریه و روح گرفته شده شرک نورزیدن به الله و عدم کفر به خداند تعالی را ؛ و عمل ننمودن به فرامین و قوانین غیر او و عدم پرستش جز او را بر وی واجب می کند و در مقابل او را به پیروی از قوانین الهی تجسم یافته در اسلام پاک و حقگرا ملزم می نماید.

– اگر هر مسلمان به این گواهی و اعترافی که با « اشهد أن محمداً رسول الله» در قبال رسول الله ( ص ) نموده است وفا نماید دیگر هیچ مسلمانی فرامین رسول الله (ص ) را سرپیچی نکرده و در اموری که بین او و دیگر بندگان خدا مشاجره واختلافی پیش آید، به داوری غیر ایشان تن در نمی دهد و در دین خدا بدعت گذاری نمی کند و این موضع گیری صحیح او در قبال رسول الله ( ص) ، پیروی از سنت مطهر ایشان و ایشان را الگوی خویش قرار دادن در همه ی گفتارها و کردارها و اندیشه ها ، آن هم با رضایت و تسلیم کامل و بدون چون و چرا به همراه دارد.

– اگر زن و شوهر مسلمان هر کدام به پیمان و قراردادی که بر اساس کتاب خدا و سنت پیامبرش در امر ازدواج ، نسبت به همدیگر پذیرفته اند وفا نمایند. دیگر هیچ کدام از همسران نسبت به هم‌دیگر ستم روا نمی داشتند و در مسئولیت‌های خویشتن کوتاهی نمی نمودند و بدینسان سعادت و خوشبختی خانه های مسلمانان را فرا می گرفت و اختلافات اعم ازاجتماعی ، قانونی و خانوادگی کاهش یافته و به حداقل می رسید و در همچون فضایی خانه های مسلمین به کانون‌های گرم عشق و محبت و مهربانی و آرامش و مودت مبدّل می شد.

– اگر مسلمانان بعد از این همه فساد گری در زمین، به پیمان‌هایشان در برابر خداوند وفا می نمودند و این فرمان خدا را « و لاتفسسدوا فی الارض بعد اصلاحها » (اعراف ۸۵) «  و در زمین بعد از اصلاح آن (توسط خدا یا بر دست انبیاء ) فساد و تباهی مکنید »گردن می نهادند؛ دیگر منابع آبی شان  (اعم از شرب و غیره ) و زمین و خیابان ها و موسسات آلوده نمی گردید و دامن و چشمان و پاها و دست‌هایشان با گناه و معصیت آلوده نمی گشت و در چنین زمانی بود که فتنه ها و جنگ های بین مسلمین با یکدیگر و یا با دیگران از بین می رفت و فساد گری و تخریب و کشتار و دزدی و تکروی در همه ی امور شان پایان یافته و نهان می شد.

– اگر کارگر و کارمند مسلمان به قرار داد کاریش به بهترین وجه وفا می نمود و کارش را به بهترین صورت انجام می‌داد و هیچ کارمندی در انجام و بر آورده نمودن مصالح بندگان خدا کم کاری نمی نمود امر تولید متوقف و راکد نمی ماند و چنین زمانی بود  که همه ی مظاهر ناهنجار  و نادرست و باطل در میان کارمندان و کارگران مسلمان از بین می رفت .

– اگر علما و دانشمندان مسلمان این آیه را در زندگی خویش به کار می بستند دیگر تنبلی و سستی نمی نمودند و ما از نظر علمی و در علوم پایه و کاربردی دچار عقب ماندگی نمی شدیم و مدارک به ابزار صرف برای استخدام و یا ترفیع درجه‌ی کارمندی در سازمان‌ها و ادارات و موسسات  علمی مبدل نمی شد و کار به نااهلان و غیر کاردانان سپرده نمی شد [ و کرسی های  ادارات مختلف توسط آنان اشغال نمی شد ].

– اگر همین یک آیه در تبلیغات اسلامی اجرا و عملی می شد راه‌ها و ساز و کارهای ارزش‌ها و فضیلت ها گسترش یافته و در مقابل ابزار و زمینه‌های رذالت‌ها و ضد ارزش‌ها رنگ می باخت و دیگر سرمایه های مسلمین در امور پوچ و وقیحانه وشبکه های ماهواره ای مروج فساد و تباهی صرف نمی شد .

– اگر معلم و دبیر مسلمان همین یک آیه را عمل می نمود دیگر دچار تنبلی و خمودگی و سستی نمی شد و در تمرین دادن و متبحر بار آوردن محصلان و فراگیر ی معلومات و دانش بیشتر و شیوه های نوین آموزشی درنگ ننموده و دچار عقب ماندگی نمی شد و بدینسان وضعیت آموزشی اصلاح شده و زمینه های نبوغ علمی فراهم می آمد و دانش پژوهان و اولیاء امور ومسئولان تربیتی و اصلاح گری آرامش خاطر پیدا می کردند و اوضاع امت نیز سروسامان می یافت .

– اگر دانش آموز یا دانشجوی مسلمان به پیمانش بر اساس همین  یک آیه وفا می نمود مدارس ما مملو از  محصلان و دانشجویان درسخوان و کوشا و نوابغ خلاق و مبتکر و در عین حال حافظ و نگهبان بر موسسات آموزشی خود ما، و مشتاق وعلاقه مند بر علوم سودمند و فراگیر ی آن و افرادی که قدردان اساتید و مربیان و اولیاء امورشان بوده و آنها را ارج نهند می شد و اینجا بود که بسیاری از مظاهر منفی گرایی و منفی نگری در عرصه تعلیم و تعلم از بین می رفت.

– اگر حاکم و رئیس دولت اسلامی همین یک آیه را جامه ی عمل می پوشاند،  دیگر بر اساس عدل و انصاف حکم میراند و شر و تباهی خوابیده و ملت از آسیب و گزند شرور در امان می شدند و خود جناب حاکم نیز می توانست آسوده خاطر و در امنیت کامل بدون هیچگونه محافظ و اسکورت و نگهبان؛ زیر سایه هر درختی از مملکتش که بخواهد بخوابد .

– اگر محکومین مسلمان بر مبنای همین یک آیه عمل می کردند دیگر نیازی به پلیس و نیروهای انتظامی و سازمانهای بهداشت غذا و سلامت تغذیه و… نبود و دیگر هیچ مسلمانی چیزی را در مملکت خویش تخریب نمی نمود، بلکه به وظایف ملی و میهنی خود می پرداخت و اینجا بود که جرائم بر چیده شده و دیگر آن محکوم ، محکوم و مجرم نبود بلکه به عنصری مثبت و پاسداری امین نسبت به حاکم و میهن خویش مبدل می گشت!.

– اگر مسلمین به همین یک آیه عمل می نمودند و آن را در زندگی خویشتن به کار می بستند دیگر مزدوری و نوکری اجانب و دست به دامان دشمنان امت شدن نیز پایان می یافت و آنجا بود که دیگر نزاع های د اخلی جای خود را به جنگ علیه مشرکین می داد همانگونه که همه آنها در نبرد با ما یک هدف و هم رویه اند و دیگر کنفرانس های خارجی( که به اصطلاح برای بهبود و اصلاح وضعیت کشورهای اسلامی شکل می گیرد) مضمحل گشته و مشکلات و نزاع های بر سر مرزبندی ها وجنگ های طائفه ای و رفتارهای همچون جاهلیت پیشین (دوره قبل از اسلام) و بر خاسته ی از آن جاهلیت از جامعه و حیات مسلمین بر چیده می شد .

آری برادر و خواهر مسلمانم!  بنگر که چگونه عمل به یک آیه از آیات کتاب خدا،  اوضاع و امورمان را سر و سامان می بخشد واصلاح می نماید و سرزمین مان را به سرزمین پر از امنیت و آرامش تبدیل می نماید و خشنودی الله و شایستگی ورود به بهشت را به همراه دارد ، آن بهشتی که پهنایش به پهنای آسمانها  و زمین هست و برای پرهیزگاران و وفا کنندگان به پیمانهایشان و آنها که فرامین پروردگار خود را گردن می نهند و پیروی می نمایند مهیا و آماده گشته است از جمله ی این فرامین  « یا ایها الذین آمنوا أفوا بالعقود»  ای اهل ایمان؛ به پیمانها و قرار داد ها یتان وفا نمایید؛ بوده و می باشد.

اما آیا پند پذیر و عبرت گیرنده ای هست؟!


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

یازده − 11 =