توحید و مراتب آن

56345545 - توحید و مراتب آن

نویسنده: عبدالحکیم سیدزاده

تعریف لغوی توحید:

توحید در لغت: مصدر فعل «وَحَّدَ یُوَحِّدُ» است، به معنای یک قرار دادن چیزی (لسان العرب، ماده وحد؛ القاموس المحیط: ۱/۳۴۳).

تعریف اصطلاحی توحید و اقسام آن:

در اصطلاح عبارت است از: ایمان و اعتقاد به وجود اللّٰه، و وحدانیت او در ألوهیت و ربوبیت و اسما و صفاتش.

پس توحید با سه امر متحقق می‌شود:

(أ) اعتقاد به وحدانیت اللّٰه در ربوبیت؛ یعنی: اعتقاد به وجود اللّٰه و یگانه بودن او در تمام افعال خود؛ مثل آفریدن، روزی دادن، زنده کردن و میراندن، تصرف و تدبیر کردن برای همه. ﴿أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبَارَکَ اللّٰهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ﴾ [أعراف: ۵۴]؛ «آگاه شو آفریدن و فرمانروایی برای اوست، به غایت بزرگ است خدا پروردگار جهانیان.» ﴿الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ﴾ [فاتحه: ۱]؛ «ستایش برای خدای است، پروردگار عالَم‌ها.» و اکثر مردم و حتى مشرکان عرب در طول تاریخ به توحید ربوبیت اقرار کرده‌اند؛ چنان‌که خدای تعالى از آن‌ها خبر می‌دهد: ﴿قُلْ مَنْ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَمْ مَنْ یَمْلِکُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَمَنْ یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَیُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ وَمَنْ یُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَیَقُولُونَ اللّٰهُ﴾ [یونس: ۳۱]؛ «بگو چه کسی از آسمان و زمین به شما روزی می‌دهد یا چه کسی مالک گوش و چشم‌هاست و کیست که زنده را از مرده بیرون می‌آورد و مرده را از زنده بیرون می‌آورد و کیست که امور را تدبیر می‌کند؟ خواهند گفت: او خداست.» ﴿وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ﴾ [لقمان: ۲۵]؛ «و اگر از ایشان بپرسی چه کسی آسمان و زمین را آفرید، حتماً می‌گویند: خدا آفریده است.» ونگا: مؤمنون: ۸۴-۸۹٫

(ب) اعتقاد به وحدانیت اللّٰه در ألوهیت؛ یعنی: یگانه قرار دادن خداوند در عبادت. مثل: نماز، روزه، زکات، حج، نذر، قربانی و طلب کمک. خداوند متعال می‌فرمایند: ﴿فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ﴾ [محمّد: ۱۹]؛ «پس یقین کن که نیست هیچ معبودی مگر خدا.» و ﴿قُلْ إِنَّ صَلَاتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیَایَ وَ مَمَاتِی لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ ٭ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ بِذٰلِکَ أُمِرْتُ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِینَ﴾ [انعام: ۱۶۲ و۱۶۳]؛ «بگو همانا نماز من و حجّ و قربانی من و زندگانی من و موت من، همه برای خداست پروردگار جهانیان.» ﴿إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ﴾ [فاتحه: ۴]؛ «تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم.» ﴿وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفَاءَ وَیُقِیمُوا الصَّلَاهَ وَیُؤْتُوا الزَّکَاهَ وَذَلِکَ دِینُ الْقَیِّمَهِ﴾ [البینه: ۵]؛ «و امر نشدند مگر آن‌که خدا را بپرستند در حالی که عبادت را برای خدا خالص کنند و متدین به دین ابراهیم باشند؛ نماز را برپا دارند و زکات را بپردازند و این است احکام دین راستین.» ﴿وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ﴾ [الذاریات: ۵۶]؛ در آیات متعدد از زبان انبیای مختلف (نوح، هود، صالح، و شعیب E) آمده: ﴿اُعْبُدُوا اللّٰهَ مَا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ﴾ [أعراف: ۵۹، ۶۵، ۷۳ و۸۵؛ هود: ۵۰، ۶۰ و۸۴؛ مؤمنون: ۲۳ و۳۲]؛ «خدا را عبادت کنید؛ شما را هیچ معبود بر حقّی غیر از او نیست.»

(ج) اعتقاد به یگانگی اللّٰه در اسما و صفات؛ یعنی: تسمیه و متصف کردن خدا به آن‌چه خود را متصف کرده است و یا در احادیث صحیح به آن متصف و تسمیه شده است آن چنان که شایسته‌ی شأن اوست؛ بدون از ثابت کردن مشابه و مثال و بدون از تأویل و بیان کردن کیفیت برای صفات خدا و بدون از نفی کردن صفات از او تعالى. خداوند می‌فرمایند: ﴿لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ﴾ [شورى: ۱۱]؛ «مانند او هیچ چیزی نیست و او شنوای بینا است.» و ﴿وَ للّٰهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا وَ ذَرُوا الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی أَسْمَائِهِ سَیُجْزَوْنَ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ﴾ [اعراف: ۱۸۰]؛ «و برای خدا نام‌های نیک است؛ پس او را به آن نام‌ها بخوانید؛ آنان را که کجروی می‌کنند در نام‌های خدا رها سازید، به ایشان داده خواهد شد جزای آن‌چه می‌کردند.» و ﴿وَلَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُوًا أَحَدٌ﴾ [اخلاص: ۴]؛ «و هیچ کس همتای او نبوده و نیست.» و ﴿وَلَا یُحِیطُونَ بِهِ عِلْمًا﴾ [طٰه: ۱۱۰]؛ «و آدمیان، خدا را از روی دانش، احاطه نکنند.» و ﴿هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِیًّا﴾ [مریم: ۶۵]؛ «آیا می‌دانی برای او همنامی (مانندی).» (نگا: شرح العقیده الطحاویه: ۷۶، تسهیل العقیده الإسلامیه: ۳۷).

56345545 300x300 - توحید و مراتب آنابن ابوالعز حنفی رحمه الله توحید را در دو قسم خلاصه کرده؛ یعنی: از دو قسم توحید در ربوبیّت و توحید در اسماء و صفات به توحید در اثبات و معرفت، تعبیر کرده و از توحید در الوهیت به توحید در طلب و قصد تعبیر کرده است. (شرح العقیده الطحاویه: ۸۸).

اقسام توحید نزد متکلمین:

اهل کلام سه قسم توحید را این‌گونه بیان می‌کنند:

(۱)  توحید در ذات؛ یعنی: به اعتبار ذاتش قابل تقسیم نیست.

(۲)  توحید در صفات؛ یعنی: در صفاتش مشابهی ندارد.

(۳)  توحید در افعال؛ یعنی در افعالش کسی با او شریک نیست. (مجموع الفتاوى: ۳/۹۸).

راجح همان تقسیم اوّل است؛ به دلیل آن‌که متکلمین توحید الوهیّت را جزو مراتب توحید ذکر نکرده‌اند و دقیق‌تر از تقسیم اول، تقسیم شاه ولی الله است که حاوی مراتب توحید از دیدگاه هر دو گروه است.

مراتب توحید از دیدگاه شاه ولی الله دهلوی:

شاه ولی اللّٰه رحمه الله مراتب توحید را چهار چیز نوشته و چهارمین را توحید الوهیّت ذکر کرده است:

«باید دانست که توحید بر چهار قسم است:

(۱) حصر وجوب وجود، در ذات اللّٰه تبارک وتعالى؛ پس غیر از او واجب الوجود نیست.

(۲) حصر خلقت عرش، آسمان‌ها، زمین و سایر موجودات و تمامی کائنات، در ذات اللّٰه تعالى.

و این دو مورد از اقسام توحید در کتب الهی مورد بحث قرار نگرفته‌اند، و هیچ کسی از مشرکان، یهود و نصارا بر آن اختلافی ندارند، بلکه قرآن عظیم به صورت نص قطعی آن را از مقدمات مسلّم در نزد آنان به حساب آورده است؛ چنان که می‌فرمایند:  [زخرف: ۹]؛ «و اگر از آنان بپرسی: چه کسی آسمان‌ها و زمین را آفریده است؟ حتماً می‌گویند: خداوند غالب و دانا آن‌ها را آفریده است.»

(۳) حصر تدبیر آسمان‌ها، زمین و آن‌چه بین آن‌هاست در ذات اللّٰه تعالى.

(۴) کسی جز او شایسته و سزاوار عبادت نیست. و این دو قسم از اقسام توحید به مقتضای ارتباط طبیعی که با هم دارند، لازم و ملزوم یک‌دیگر هستند.» (ترجمه‌ی حجه اللّٰه البالغه: ۱/۱۷۰ـ۱۷۱، با اندکی تغییر).

/

  • برچسب ها
  • مدرس مدرسه دینی عین العلوم گشت مدیر مجلس علمی عین العلوم گشت نویسنده مترجم محقق

    دیدگاهتان را بنویسید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

    یک × 3 =