احکام قربانی کردن / فقه شافعی

قربانی حج


احکام قربانی کردن

سوال- قربانی کردن در چه وقت انجام می گیرد؟ چه حیوانی باید قربانی بشود؟ آیا یک گوسفند به عنوان قربانی یک خانواده کفایت می کند؟ یا اینکه باید از جانب هر یک نفر یک قربانی بشود؟ همچنین در مقایسه ذبح حیوان با صدقه دادن خیرات و مبرّات با بهای آن کدام یک بهتر و با فضیلت تر است؟

جواب: قربانی کردن سنت مؤکده رسول خداست. روایت شده است که پیامبر دو قوچ شاخدار و سالم را برای خود و خانواده اش قربانی کرد و فرمود:

الَّلهُمَّ هذا عَن محمدٍ و آلهِ و کلّ مَن لَم یُضَحِّ مِن اُمَّتهِ

خدایا! این قربانی از آنِ محمد و خانواده او و از آنِ هر که از امت وی که قربانی نکرده است!

امام ابوحنیفه می گوید: قُربانی کردن واجب است: (واجب) نزد ابوحنیفه بالاتر از (سنت) و پائین تر از (فرض) است. نظر او بر این است که بر ذمه هر شخص توانگر و بی نیاز قُربانی کردن واجب است و به این حدیث استدلال می نماید که:

مَن کانَ عِندَه سَعَهٌ و لم یُضَحِّ فَلا یَقرَبنَّ مُصَلّانا:

هرکه توانگر باشد و قربانی انجام نداده باشد نزدیک مسجد ما نگردد.

از این حدیث استنباط می نماید که قربانی کردن واجب است و اگر وجوب آن به اثبات نرسیده باشد حداقل سنت مؤکده است و دارای ثواب عظیم خواهد بود.

زمان و موعد قربانی بعد از نماز عید (یعنی بعد از تمام شدن سریع ترین نماز عید در شهر) آغاز می شود و ذبح حیوان قبل از آن (قربانی) محسوب نمی گردد. پیامبر مقرر فرمودند که ذبح حیوان قبل از نماز عید گوشت صدقه و خیرات به شمار می آید نه به عنوان عبادت و تقرب، تا آنجا که اگر تمامی گوشت آن حیوان را نیز به فقرا و مسکینان دهد مشمول ثواب صدقه خواهد شد و از ثواب (قربانی) بهره مند نخواهد گردید زیرا قربانی کردن عبادت است و عبادات همچون نماز دارای حدود و اوقات معینی است که باید در وقت خودش انجام پذیرد و از حد و مرز تجاوز ننماید.

آیا می توان نماز ظهر را قبل از فرا رسیدن وقت آن ادا نمود؟ قطعاً جواب منفی است! قربانی هم همانگونه دارای وقت معینی است. در بعضی کشورها بعضی در شب عید قربان به ذبح حیوان قربانی می پردازند که این یک اشتباه است و موجب تضییع سنت و تضییع ثواب قربانی می گردد و اِعاده قربانی -به ویژه هنگامی که نذری باشد- بر او لازم می آید.

وقتِ قربانی بعد از نماز عید شروع می شود و تا دو روز بعد از آن ادامه دارد. قول دیگری می گوید: زمان قربانی را تا روز چهارم عید، ایام التشریق جائز است. ذبح حیوان قربانی بعد از نماز عید تا زوال افضل است و اولویت دارد و هرگاه کسی ظهر عید فرا رسد و حیوان قربانی را ذبح ننموده باشد بهتر است ذبح آن را برای روز دوم عید به تاخیر اندازد.

بعضی از پیشوایان مذاهب گفته اند: قربانی کردن بعد از نماز عید تا پایان ایام التشریق هر وقت، شب یا روز، جایز می باشد. به نظر من ضرورت ندارد که همه مردم در روز اول عید به ذبح حیوان قربانی بپردازند بلکه می توان ذبح حیوان قربانی را به روز دوم یا سوم به تاخیر انداخت چه مردم در آن روزها هم به گوشت نیازمند هستند و چه بسا نیاز مردم در روز دوم و سوم عید نسبت به گوشت قربانی از روز اول عید به مراتب بیشتر باشد.

حیواناتی که می توانند قربانی شوند عبارتند از: شتر، گاو، گوسفند، و بز، و ذبح هر یک از این چهار نوع حیوان برای قربانی کفایت می کنند. گوسفندان برای یک نفر که البته منظور از یک نفر یک مرد با خانواده اش می باشد. همانطور که پیامبر فرمود:

هذا عَن محمَّدٍ وَ آله: این قربانی از آنِ محمد و خانواده اوست.

ابوایوب می گوید: ما در عصر پیامبر شاهد می بودیم که یک مرد برای خود و خانواده اش یک گوسفند می کشت تا اینکه مردم به تفاخر و مباهات پرداختند و کار به آنجا کشید که امروزه وضعیت آن را مشاهده می کنید.

این بود سنت نبوی نسبت به قربانی کردن و اما نسبت به گاو و شتر یک هفتم گاو یا یک هفتم شتر کفایت یک نفر را می کند. بنابراین هفت نفر می توانند در قربانی کردن یک گاو یا یک شتر شریک گردند.

شرایط حیوان قربانی عبارت است از اینکه گاو از دو سال و شتر از پنج سال و بُز از یک سال و گوسفند از شش ماه کمتر نباشد. و برّه هم بجای گوسفند کفایت می کند که پیامبر کُشتن آن را برای قربانی هرچند در سن شش ماهگی باشد مباح گردانیده است. ابوحنیفه افزون بر این شرط کرده است که آن گوسفند شش ماهه باید چاق و فربه باشد وگرنه داشتن یک سال تمام برای قربانی شرط خواهد بود.

این بود شرط صحت و کفایت قربانی کردن در عین حال هر اندازه حیوان قربانی چاق و بهتر باشد ثواب آن بیشتر است زیرا که آن هدیه به پیشگاه خداوند متعال است و بر انسان مسلمان لازم است که بهترین چیز را تقدیم ذات معبود نماید نه اهدای چیزی که از نظر انسان مورد کراهت و منفور باشد.

اختصاص دادن حیوانی که بسیار لاغر، یا کور، یا لنگ یا شاخ شکسته باشد یا هر عیب دیگری که داشته بباشد برای قربانی جایز نیست… مسلمان باید تمیزترین و پاکیزه ترین را در راه تقرب خدا اهدا نماید و همانطور که بیان شد قربانی عبارت است از هدیه به پیشگاه خداوند متعال و این آزمونی برای انتخاب بنده خداست که چه چیزی را به پیشگاه الهی اهدا می نماید و طبعاً انتخاب های خوب را ذوقها و سلیقه های سلیم می توانند داشته باشند. خداوند گوشت و خون حیوان قربانی شما را نمی خواهد بلکه تقوا و پارسایی شما را می خواهد.

آیا می توان بهای حیوان قربانی را صدقه داد و خیرات کرد؟

اما سوال سائل که می گوید: کدام بهتر است؟ صدقه دادن با پول قربانی یا ذبح حیوان قربانی و توزیع گوشت آن؟ نسبت به قربانی توسط شخص که زنده است ذبح حیوان بهتر است زیرا ذبح حیوان یکی از شعائر است و موجب تقرب به دربار خداوند متعال خواهد بود:

فَصَلِّ لربک وَانحَر: برای پروردگارت نماز بگزار و قربانی کن.

ما هم عمل قربانی را انجام می دهیم به پیروی از سنت پدرمان ابراهیم و یادآوری آن واقعه مهم که راجع به قربانی ابراهیم روی داد.

ملت ها پیوسته در صددند که احداث و وقایع تاریخی خود را جاودانه گردانند و برخی از رویدادهای تاریخی خود را از جمله (روز استقلال) ، (روز تبعید) ، (روز پیروزی) و امثال آن را جشن گیرند. امت اسلامی نیز چنین روزی را از ایام الله از ایام انسانیت از ایام ایمان به شمار می آورد. این روز روز بُروز یک قهرمانی جاویدان در صحنه تاریخ امت اسلامی است که خداوند متعال با قرار دادن شعار قربانی در مناسک حج آن خاطره را جاویدان ساخته است.

مسلمانان به یاد آن روز قربانی می کنند و این یک سنت است و ثواب و پاداش آن به مراتب بیشتر از تصدق دادن با بها و پول قربانی است. اگر بنا باشد هر کس قیمت قربانی های خود را صدقه بدهد این شعارِ مهم اسلامی از رونق افتاده و از میان خواهد رفت اسلام خواهان این است که چنین شعار و نُسُکی احیاء گردد بنابراین شکی نیست که قربانی کردن ثوابش بیشتر است.

البته این نسبت به شخص زنده است یعنی کسی که برای خود و فرزندانش قربانی کند. ولی اگر کسی برای درگذشتگان قربانی کند و بخواهد که ثواب آن را در قبر به شخص میت هدیه نماید چه کار کند؟ آیا حیوان را ذبح کند؟ یا اینکه پول آن را به فقرا صدقه دهد؟

قولی که مورد ترجیح من است و قلبم بدان قانع می گردد این است که در شهری که ذبح حیوانات قربانی در آن فراوان و مردم بی نیاز از گوشت باشند در این صورت صدقه و خیرات با پول قربانی، برای میت بهتر است، زیرا مردم همه از لحاظ گوشت برخوردار هستند و اکثر مردم (مگر به ندرت) در روز عید و دو روز بعد از عید بی نیاز از گوشت هستند.

ولی شاید بتوان گفت که بیشتر مردم نیازمند پول باشند تا با آن بتوانند لباسی برای دخترانشان یا اسباب بازی برای پسرانشان یا شیرینی برای کودکانشان و یا… تهیه نمایند آنان نیز نیاز به کسانی دارند که در این ایام مبارک ایام عید و تشریق بر ایشان گشایشی ایجاد کنند بنابراین در امثال چنین شهرها یا کشورها صدقه با پول قربانی بهتر خواهد بود.

اما در مناطقی که گوشت کم است و مردم نیازمند گوشت باشند در این صورت اگر مردم آنجا برای قربانی از جانب میت حیوانی قربانی کنند و بخاطر اجر ثواب برای درگذشتگان گوشت را تقسیم کنند ثواب و فضیلت آن بیشتر است. نظر راجع ما در ارتباط با این موضوع همین است که بیان نمودیم.

مسأله دیگری هست و آن اینکه به اجماع مسلمانان صدقه دادن از جانب میت جایز و مشروع است و کسی در این باره مخالفت ننموده است. در این ارتباط دو مورد مطرح است که هیچ مذهبی با این دو مورد مخالفت ننموده است و آن دو عبارتند از ۱) صدقه دادن و خیرات کردن برای میت ۲) دُعا و استغفار برای او. سِوای این دو مورد مانند قرائت قرآن و اِهدای ثواب آن به میت یا ذبح حیوان برای میت و امثال آن از موارد اختلافی میان پیشوایان مذاهب است. بدیهی است عمل به مسأله مورد اتفاق بهتر از عمل به مسأله مورد اختلاف است.

روی این حساب به این برادر سوال کننده می گوییم: نسبت به شخص زنده بهتر است که از سوی خود و خانواده اش قربانی بکند، ولی نسبت به میت اگر آن شهر و دیار به گوشت نیازمند باشند برای آن میت حیوان قربانی ذبح کنند و اگر آن شهر و دیار به گوشت نیاز نداشتند بهتر است با پول آن برای میت صدقه بدهند.

از لحاظ تقسیم گوشت حیوان قربانی معمولاً بهتر است که به سه قسمت تقسیم شود: یک سوم آن برای خود شخص و خانواده اش به دلیل نصّ (فَکُلُوا مِنها) : از آن بخورید. و یک سوم دیگرِ آن برای همسایگان دور و بَر او، مخصوصاً اگر تنگدست و بینوا باشند و یک سوم بقیه برای فَقرا. البته اگر تمامی گوشت و متعلقات قربانی را صدقه دهد ثواب آن بیشتر و از لحاظ فضیلت بهتر است. به شرط اینکه خود کمی از آن مثلاً جگر یا غیر آن را محض سنت و تبرک بخورد تا مشمول آیه و حدیث (فَکُلُوا مِنها) گردد چنانچه پیامبر و یارانش چنین عمل می کرده اند.


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

2 × یک =