اساس اعمال بر نیات استوار است

758275827 - اساس اعمال بر نیات استوار است


عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخطابِ رضی‎الله‌عنه قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه وسلم يَقُولُ: «إِنَّمَا الأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ، وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى، فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى دُنْيَا يُصِيبُهَا أَوْ إِلَى امْرَأَةٍ يَنْكِحُهَا فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ». [صحیح بخارى:1]

ترجمه: عمربن خطاب رضي‎الله‌عنه مي گويد: از رسول الله صلی الله علیه وسلم شنيدم كه فرمود: «اعمال به نيتها بستگي دارند و با هر كس، مطابق نيتش رفتار مي‌شود. پس هر كس، به خاطر مقاصد دنيوي يا ازدواج با زني، هجرت نمايد، به دنيا دست مي‌يابد و با آن زن، ازدواج مي كند. در نتيجه، دستاورد هجرت هر كس، همان چيزي است كه به خاطر آن، هجرت نموده است».

این روایت اولین حدیثی است که امام بخاری رحمه‎الله کتاب خویش «الجامع الصحیح» را با آن آغاز نموده است و از لحاظ معیار صحت برخی از محدثین آن را در حد متواتر ذکر کرده اند؛ اما با توجه به اینکه ابتدا خبر فرد بوده و بعد مشهور شده است، به اعتبار الفاظ متواتر نیست؛ اما در متواتر المعنی بودن آن اختلاف نظر و تردیدی وجود ندارد. زیرا معنای این حدیث با آیات و احادیث متعدد دیگر مورد تأیید قرار گرفته است؛ من‎جمله آیات ذیل این حدیث را تأیید می‎کنند:

«وَمَا أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ» [بینه:5]؛ در این آیه اخلاص و للهیت مطرح شده است.

«وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ» [نساء:125]؛ عبارت «وهو محسن» به معنی «وهو مخلص» می‎باشد.

«كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ» [بقره:264]؛ ریا و تظاهر تمام اعمال انسان را برباد می‎کند.

بنابر این حدیث «انما الاعمال» از آیات فوق مورد تأیید قرار گرفته و به اعتبار معنی متواتر است، اما چون الفاظ آن روایت فرد می‎باشد، متواتر نیست.

جایگاه حدیث «انما الاعمال» در سنت:

حدیث «انما الاعمال» از «جوامع الکلم و منابع الحکم» است، گویا دریایی از علم و معانی در کوزه این حدیث گنجانده شده است. این حدیث  شامل روح دین می‎باشد و روح دین اخلاص و للهیّت است؛ یعنی اگر دین به استثنای روح (که اخلاص و للهیت است) باشد، این دین در بارگاه خداوند متعال مورد پذیرش نیست. بسیاری از ائمۀ حدیث کتاب‎های خود را با این حدیث شروع کرده اند و این حدیث برای فن سنت به منزلۀ «فاتحة الکتاب» قرار داده شده همانطور که سورۀ حمد برای قرآن «فاتحة الکتاب» است.

از امام شافعی رحمه‎الله منقول است که این حدیث را یک سوم دین قرار می‎دادند؛ توجیه آن این است که دین دارای سه بخش است: اعتقاد، اعمال و اخلاص، لذا یک سوم کل دین را این حدیث شامل است. از حافظ عبدالرحمن بن مهدی رحمه‏الله نقل شده است: «من اراد ان یصنف کتاباً فلیبدأ بهذا الحدیث»؛ کسی که می‎خواهد کتابی تصنیف نماید، با این حدیث آغاز کند. (کتاب الاذکار امام نووی، ص:4)

علامه خطابی رحمه‎الله می‎فرماید: «قبل از هر چیز اساتید ما مستحب می‎دانستند که این حدیث را قرائت کنند و اخلاص خود را تصحیح نمایند».

امام ابوداود رحمه‎الله می‎فرماید: «چهار حدیث مدار دین هستند که کل دین بر آن‎ها استوار است؛ یکی حدیث «إِنَّمَا الأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ…» دوم: حدیث «مِنْ حُسْنِ إِسْلاَمِ الْمَرْءِ تَرْكُهُ مَا لاَ يَعْنِيهِ» سوم: حدیث «الْحَلاَلُ بَيِّنٌ وَالْحَرَامُ بَيِّنٌ ، وَبَيْنَهُمَا مُشَبَّهَاتٌ…» و چهارم: حدیث «ازْهَدْ فِى الدُّنْيَا يُحِبَّكَ اللَّهُ…».

شأن ورود حدیث «انما الاعمال»:

همان گونه که آیات قرآن شأن نزول دارند، احادیث نیز شأن ورود دارند. شأن ورود این حدیث را حافظ ابن حجر رحمه‎الله از طبرانی چنین نقل می‎کند که صحابی می‌فرماید: «کان فینا رجل خطب امراة یقال لها أم قیس فأبت أن تتزوجه حتی یهاجر، فهاجر فتزوجها، فکنا نسمیه مهاجر أم قیس». (فتح الباری، تحت حدیث «انما الاعمال»). شخصی از ام قیس خواستگاری کرد، ام قیس قبول نکرد مگر به این شرط که آن مرد هجرت کند، آن مرد هجرت کرد. این حدیث را آن حضرت صلی الله علیه وسلم ایراد فرمود. این شأن ورود این حدیث است و نام زن را «قیله» گفته اند و نام صحابی مشخص نیست.

علامه شبیراحمد عثمانی رحمه‎الله می‎فرماید: «حسن نیت ما به صحابه اقتضا می‎کند که بگوییم این صحابی بزرگوار فقط به خاطر ازدواج هجرت نکرده است بلکه هدف او از هجرت نیت ثواب بوده و در ضمن ارادۀ این ازدواج را داشته است؛ لیکن چون صحابه از مقربین هستند این صحابی مورد مؤاخذه و محاسبه قرار گرفت و این حدیث در مورد او وارد شد. حسنات الابرار سیئات المقربین».

شرح و معارف برخی از کلمات:

«إنما الاعمال» إنما حرف حصر است، یعنی جز این نیست که اعمال وابسته به نیت هستند، الف و لام در اعمال، عهدی و منظور اعمال خیر است و استغراقی نیست و اعمال بد و گناه را شامل نیست که گناه نیز با نیت بستگی داشته باشد و اگر نیت خیر باشد ثواب برسد. پس مراد از اعمال، اعمال خیر هستند و اگر کسی سرقتی انجام بدهد و نیت کند که به یتیم‎ها کمک می‎کند و یا ربا بگیرد و نیت کند که سود حاصله از آن را در راه خیر خرج میکنم، علاوه بر اینکه به او ثواب نمی‎رسد گناهکار هم می‌شود. فقها نوشته اند که اگر کسی مال حرام را صدقه کند و نیت ثواب داشته باشد از اسلام خارج و کافر شده است.

 «بالنیّات» حافظ ابوالحسن مقدسی می‎فرماید: بین نیت و اراده فرقی نیست. اما برخی از محققین بین نیت و اراده فرق قایل شده اند و گفته اند که اراده به خداوند نسبت داده شده و نیت به بندگان. در قرآن عظیم الشأن آمده است «واذا اراد الله بقوم» [رعد:11] و همچنین «فمن یرد الله ان یهدیه یشرح صدره للاسلام» [انعام:125] لذا در قرآن و سنت به کثرت اراده به سوی خدا و نیت به سوی بندگان نسبت داده شده است. لذا برخی فرق قایل شده اند و گفته اند: نیت معلل الاغراض است، یعنی نیت آن است که درپی آن غرضی باشد و اراده معلل بالاغراض نیست؛ لذا افعال الهی معلل بالاغراض نیستند و افعال بندگان معلل بالاغراض هستند؛ بنده کارها را به خاطر جلب نفع و دفع ضرر انجام می‎دهد و افعال الله سبحانه و تعالی بدون جلب نفع و دفع ضرر است.

حضرت سید انورشاه کشمیری رحمه‎الله این نظریه را قبول ندارد که افعال الهی معلل بالاغراض نباشد و می‎فرماید: افعال الهی هم می‎تواند معلل بالاغراض باشند؛ الله سبحانه و تعالی همۀ این کاینات و موجودات را که آفریده بنابر اغراضی بوده است، اما چون در کتاب الله نیت برای خدا ذکر نشده و اراده ذکر گردیده است، بنابر این ما نباید نیت را به خدا نسبت بدهیم بلکه معنای نیت را به خدا نسبت دهیم و لفظ اراده به کار ببریم. لذا نگوییم «نوی الله» بلکه بگوییم «اراد الله».

در اینجا این سوال مطرح می‎شود که «بالنیات» جار و مجرور متعلق چه چیزی هستند؟ هر یک از علما مطابق با ذوق و اجتهاد خود متعلقی برای آن ذکر کرده اند؛ امام شافعی رحمه‎الله می‎فرماید: «إنما الأعمال تصح بالنیات» یا «انما صحة الأعمال بالنیات» علامه شمس الدین از علمای احناف «تثاب» را آورده است که: «إنما الأعمال تثاب بالنیات» یا «إنما ثواب الأعمال بالنیات» و مضاف را مقدر کرده است، یعنی ثواب اعمال با نیت است و غالباً نظر احناف نیز همین است که اینجا «ثواب» مقدر است.

حافظ ابن کثیر و سلطان العلما عزالدین بن سلام «تعتبر» را متعلَّق قرار داده اند و حاصل بحث آن‌ها این است که زمانی اعمال معتبر خواهد بود که با نیت انجام بگیرد، می‎توانیم بگوییم نظر این دو بزرگوار این است که: «إنما تعتبر الأعمال بالنیات». بنابراین هر یکی از بزرگان متعلَّقی ذکر کرده اند و اختلافات فقهی را با توجه به این متعلَّقات بیان کرده اند.

«إنما لإمرئ ما نوی» برای هر انسان است آنچه که او نیت کند. علما در مورد اینکه جملۀ «إنما لإمرئ ما نوی» با جملۀ گذشته یعنی «إنما الاعمال بالنیات» چه ربطی دارد، دیدگاه‎های متفاوتی دارند؛ علامه قرطبی رحمه‎الله می‎فرماید: «إنما لإمرئ ما نوی» برای «إنما الاعمال بالنیات» تأکید است، یعنی اعمال با نیت مرتبط هستند و برای هر انسان آنچه نیت می‏کند همان است.

شیخ عزالدین بن سلام رحمه‎الله می‎فرماید: جملۀ اول بیان می‎کند که چه اعمال نزد خدا معتبر است و جملۀ دوم بیان می‏کند که چه نتایجی بر اعمال مترتب می‎شود، کسی که نماز به نیت استخاره می‌خواند الله سبحانه و تعالی به او شرح صدر عنایت می‎کند که کدام راه را برگزیند و اگر به نیت توبه بخواند، توبۀ او را خداوند قبول می‎کند. یعنی آنچه که نیت کند همان نتیجه به دست می‎آید.

بعضی از علما نیز فرموده اند: آن حضرت صلی الله علیه وسلم خواست در جملۀ اول ربط میان عمل و نیت را بیان کند و با جملۀ دوم تصریح نماید که اگر شما در یک عمل نیت ثواب متعدد را کنید نیز درست است.

«فمن کانت هجرته الی دنیا یصیبها أو امرأة ینکحها…» هر کس که هجرتش برای کسب دنیا بود به آن می‎رسد و اگر به خاطر ازدواج با زنی باشد با آن ازدواج می‎کند. دنیا بر وزن «فُعلی» از «دَنِی» گرفته شده و به معنی پست است و دنیا ذر مقابل آخرت پست و خوار است و یا از «دُنُو» به معنی نزدیک گرفته شده است که دنیا نزدیک و عاجله است و آخرت دور و آجله است.

خلاصه در این حدیث گفته شد که بزرگترین و مهمترین اعمال مانند هجرت، جهاد و… وقتی در آن نیت، رضای پروردگار نباشد برباد است. باید در همه چیز رضای خدا را درنظر گرفت وگرنه مهمترین اعمال بدون نیت و یا با نیت ریاکارانه برباد است.

* شیخ الاسلام مولانا عبدالحمید (تقاریر درس صحیح بخاری)


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

15 − 7 =