رمضان

اسرار روزه و ارزش‏های رمضان

در آیه ‏ای که خداوند متعال بر همه‏ ی مسلمان روزه را فرض گردانیده، اموری وجود دارد که قابل تأمل است و می‏ طلبد که برای درک مفاهیم آن بیشتر بیندیشیم تا بتوانیم به نحو احسن به آن جامه‏ ی عمل بپوشانیم. مفاهیم این آیه در واقع مشوّق ما برای حرص بیشتر بر ادای عبادات بزرگی است که منافع و فواید بی شماری دارند.
خداوند متعال می‏ فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَى الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ أَیَّامًا مَعْدُودٰتٍ»؛ (ای کسانی که ایمان آورده اید! روزه بر شما فرض شده است همانگونه که بر کسانی که پیش از شما بودند، فرض شده بود تا پرهیزگار شوید. (روزه در) ایام معدود و اندکی است). [بقره:۱۸۳ـ ۱۸۴] الف: خداوند متعال ما را به بزرگ‏ترین پیوند فراخوانده تا با او وصل شویم و از محبوبان درگاه او قرار گیریم؛ توحید و یگانه لایق دانستن او به عبادات و بندگی به این معناست که روزه تا مادامی که صائم بر صفت ایمان نباشد، قابل پذیرش نیست. پس گرسنگی‏ ای که غیر مؤمنین به نام روزه متحمل می ‏شوند نزد پروردگار روزه محسوب نمی‏ شود، زیرا آنان ایمان را که اساس و بنیان روزه بر آن استوار است، از دست داده اند.
ب: خداوند به صراحت بیان کرده که روزه عملی نو در اسلام نیست، بلکه بر امت‏ های انبیاء و رسولان گذشته ـ از آدم تا زمان ما ـ نیز فرض بوده است. این مطلب را خداوند بدان جهت بیان کرد تا ادای رمضان بر ما آسان گردد و از مشقتش کاسته شود. زیرا خودداری از خوردن، نوشیدن و همبستری از صبح صادق تا غروب آفتاب، بر اکثر مردم سخت است؛ اما ایمان صادقانه که ارتباط و تعلق با او تعالی را درپی دارد، همه‏ ی این مشقت‏ها و سختی‏ ها را تخفیف داده و آسان می‏ گرداند. علامه بیضاوی رحمه الله فرموده است: «در این آیه تأکید بر حکم [روزه] و ترغیب به انجام آن و گوارا شدن آن بر نفس بیان شده است».
ج: همچنین در این آیه هدف فرضیت روزه بیان شده و فرموده است: «لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ» یعنی ادای این فریضه روزه دار را به تقوا می‏ رساند و تقوا ـ مختصراً ـ به این معنی است: که شخص عظمت خداوند را درک کند و یقین کند که خداوند در هرجایی همراه اوست، هرآنچه دو دستش انجام می‏ دهد، هرجایی که دو پایش می ‏رود و هر آنچه دو چشمش مشاهده می‏ کند را می‏ بیند. حتی خداوند احساسات و عواطف قلبی و افکار و تصورات ذهنی او را می ‏داند و به تمام حرکات و سکنات و تمام تصرفات کوچک و بزرگ او احاطه و آگاهی دارد.
نیز علماء در رابطه با معنای تقوا گفته اند: تقوا به معنی پرهیز از گناهان است، زیرا روزه شهوت را که مبدأ و گام آغازین گناه است را می‏ شکند؛ چنانچه رسول خدا صلی الله علیه وسلم می‎فرماید: «فَعَلَیهِ بِالصَّوم؛ فَإِنَّ الصَّومَ لَهُ وِجَاءٌ»؛ ([کسی که توانایی ازدواج ندارد] روزه بگیرد، زیرا روزه برای او کنترل و ضعیف کننده شهوت است).
بنابر این روزه کلید تقوا است و تقوا اساس صحت تمامی اعمال فرضی و نفلی‏ ای است که مسلمان انجام می‏ دهد و روزه از جمله‏ ی مهمترین عبادات فرضی است و فضیلت و پاداش بسیار بزرگی دارد. چنانچه رسول خدا صلی الله علیه وسلم می ‏فرماید: «ثلاثهٌ لا تُرَدُّ دعوتُهم: الصائمُ حتى یفطر؛ والإمامُ العادل؛ ودعوهُ المظلوم، یرفعها الله فوق الغمام، ویفتح لها أبوابَ السماء، ویقول الربّ: وعزّتی وجلالی لأنصرنّک ولو بعد حین»؛ (دعای سه کَس رد نمی‏ شود: روزه‎دار تا اینکه افطار کند، امام عادل و دعای مظلوم که خداوند آن را بر فراز ابرها می‏ برد و درهای آسمان را بر آن می‏ گشاید و پروردگار می‏ گوید: قسم به عزت و جلالم که تو را یاری خواهم کرد، گرچه بعد از مدتی باشد). [روایت ترمذی از أبو هریره رضی الله عنه و آن را حسن گفته؛ و صحیح ابن حِبّان].
در حدیث دیگری نیز از حضرت ابوهریره رضی الله عنه روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «قال الله عزَّ وجلَّ: کلُّ عمل ابن آدم له، إلاّ الصوم؛ فإنّه لی وأنا أجزی به. والصیامُ جُنَّه؛ فإذا کان صومُ أحدکم فلا یرفث ولا یصخب. فإن سَابَّه أحد أو قاتله فلیقل: إنی صائم، إنی صائم؛ والذی نفس محمد بیده لخلوفُ فم الصائم أطیبُ عند الله من ریح المسک. للصائم فرحتان یفرحهما: إذا أفطر فَرِحَ بفطره وإذا لقی ربّه فَرِح بصومه». (خداوند متعال می‎فرماید: همه عملکرد فرزند آدم از آنِ اوست، مگر روزه که تنها برای من است و من به آن پاداش می‎دهم. روزه سپری [در مقابل ارتکاب گناه] است، پس هرگاه کسی از شما روزه بود، نباید سخن زشت بگوید و بر کسی فریاد کَشد و اگر کسی به او دشنام داد و یا با او درگیر شد باید بگوید: من روزه دارم، من روزه دارم. قسم به ذاتی که جان محمد در دست اوست، بوی دهان روزه دار نزد خداوند از بوی مشک خوش‏تر است. برای روزه دار دو خوشی است که بدانها شادمان می ‏شود: چون روزه را افطار کند خوشحال می‏ شود و چون با پروردگار خود دیدار کند از روزه اش خوشحال می ‏شود). [روایت بخاری و مسلم و لفظ بخاری است].
در روایت دیگری از بخاری آمده است: «یترک طعامَه وشرابَه وشهوتَه من أجلی. الصیامُ لی وأنا أجزی به. والحسنهُ بعشر أمثالها»؛ (خوردنی، نوشیدن و شهوتش را برای کسب خوشنودی من ترک می‏ کند، روزه برای من است و من به آن پاداش می‏ دهم و هر نیکی ده برابرِ همچون آن پاداش دارد).
این حدیث تاکید زیادی بر فضیلت روزه دارد و به صراحت عظمت خاص روزه را بیان می‏ کند، عظمتی که در سایر عبادات ـ گرچه همه اهمیت دارند ـ یافته نمی ‏شود. علماء گفته اند: این قسمت از حدیث «فإنه لی وأنا أجزی به» بیانگر مقام خاص روزه است که خداوند تنها برای آن درنظر گرفته و آن را از سایر عبادات ممتاز کرده است و فرموده: هر عملکرد فرزند آدم از آنِ اوست؛ یعنی امکان دارد که در آن ریاکاری پیش آید و یا اهداف و مقاصد پنهانی دیگری داشته باشد، اما در باب روزه چنین چیزی متصور نیست، زیرا در روزه امکان ریاکاری وجود ندارد و روزه عملی خالص برای خداوند متعال است، به همین خاطر خداوند آن را به خود نسبت داده در حالی که برای تمام اعمال، او تعالی پاداش می‏ دهد.
امام نووی رحمه الله می‏ گوید: «علماء در رابطه با مفهوم این قسمت از حدیث «فإنه لی وأنا أجزی به» نظرات متفاوتی دارند که خداوند پاداش آن را به خود نسبت داده، در حالی که تمام طاعات و عبادات برای او تعالی است.
برخی گفته اند: «علت نسبت روزه به الله متعال این است هیچ کسی دیگر غیر از الله با روزه مورد پرستش قرار نگرفته است؛ هیچ گاه در هیچ عصر و زمانی کافران معبودان خود را با روزه تعظیم و پرستش نکرده اند، در حالی که پرستش معبودان غیر الله با نماز، سجده، صدقه، ذکر و… بسیار انجام گرفته است».
گروهی دیگر از علما گفته اند: «علت آن است که چون روزه پنهانی است از ریا و تظاهر به دور می‎باشد، بر عکس نماز، حج، جهاد، صدقه و سایر عباداتی که ظاهری است».
برخی نیز گفته است:«علت آن است که [ظاهراً] روزه دار بهره و منفعتی از روزه‏ اش کسب نمی‏ کند».
علامه خطابی رحمه الله گفته است: «بی‏ نیازی از طعام از صفات خداوند متعال است، پس روزه دار با تعلق به این صفت ـ گرچه هیچ چیزی با صفات خداوند متعال نمی‎تواند مشابه باشد ـ خود را به آن نزدیک می‏ کند».
و نیز گفته شده: «به این معناست که خداوند می‎فرماید: فقط من مقدار پاداش و چند برابریِ حسنات آن را می‏دانم. اما مقدار پاداش سایر عبادات را خداوند مشخص کرده و بر بعضی از بندگانش ظاهر گردانده است».
برخی دیگر گفته اند: «این نسبت، نسبتی تشریفاتی است مثل این قول خداوند: «نَاقَهَ اللهِ»؛ (ماده شتر الله) در حالی که تمام هستی از آنِ خداوند است. در این حدیث بلند بودن فضیلت روزه و تشویق به ادای آن بیان شده است و این قول خداوند: «وأنا أجزی به» بیان فضیلت زیاد و کثرت ثواب روزه است؛ زیرا ذات بلند مرتبه‎ی الله زمانی که خبر می‏دهد که پاداش را خودش به عهده می‎گیرد، به این معنی است که آن پاداش بسیار گران بها و با ارزش است». [شرح صحیح مسلم از امام نووی،ص۲۹/ج۸] در حدیث حضرت معاذ بن جبل رضی الله عنه آمده است که پیامبر صلى الله علیه وسلم فرمود: «ألا أدلُّک على أبواب الخیر؟ قلت: بلى یارسول الله! قال: الْصَومُ جُنَّهٌ، والصدقهُ تُطْفِئ الخطیئهَ، کما یُطْفِئ الماءُ النارَ»؛ (آیا تو را به درهای خیر (نیکی) راهنمایی نکنم؟ گفتم: بلی ای رسول خدا! فرمود: روزه پوششی (در برابر دوزخ) است و صدقه زبانه‏ ی گناه را خاموش می‏ کند چنانکه آب آتش را خاموش می‎کند). [روایت ترمذی، و آن را صحیح گفته است] کلمه:«الجُنَّه» به معنی پیش‎گیری از ارتکاب معاصی و یا پیش‏گیری از ورود به جهنم است و این فضیلت بزرگی است که به روزه اختصاص یافته است، زیرا: «مَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الجَنَّهَ فَقَدْ فَازَ»؛ (هرکس از آتش (دوزخ) دور داشته شد و به بهشت در آورده شد، قطعاً رستگار شده است). [آل عمران:۱۸۵] و روزه در رسیدن به این هدف بزرگ و مقصد ارزشمند که هر مسلمان آروزی دست یابی آن را دارد، کمک می‏ کند. و ایمان به الله متعال، اتباع اوامر و نواهی او و انجام تمام احکامی که بدان‏ها دستور داده است، به غرض نجات از جهنم و رسیدن به بهشت انجام می‏ گیرد.
همچنین رسول خدا صلی الله علیه وسلم بر فضیلت روزه در حدیث دیگری که بخاری و مسلم آن روایت کرده اند، تأکید کرده است. حضرت أبو سعید خدری رضی الله عنه می ‏گوید: محبوبم صلی الله علیه وسلم به من توصیه کرد: «ما من عبد یصوم یومًا فی سبیل الله إلاّ باعد الله بذلک الیوم وجهَه عن النار سبعین خریفًا»؛ (هر بنده ‏ای که روزی در راه خدا روزه بگیرد، قطعاً خداوند برای همان یک روز به اندازه‏ ی هفتاد سال چهره ‏ی او را از آتش دور می‏ کند). [متفق علیه] «خریف» به معنی یک سال، پس اگر

روزه‏ی یک روز چنین تأثیری دارد، پاداش سی روز رمضان که بهترین ماه است و قرآن کریم در آن نازل شده چه اندازه است؟
همین تاکید در حدیث دیگری نیز آمده است که بخاری و مسلم از حضرت ابوهریره رضی الله عنه روایت کرده اند، که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «مَن صَامَ رَمَضَانَ إیمَانًا واحتِسَابًا، غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنبِهِ»؛ (کسی که رمضان را با ایمان و امید پاداش روزه بگیرد، گناهان سابقش بخشیده می ‏شود). پس کسی که گناهان گذشته‎اش مورد عفو قرار گیرد، هیچ مسئولیتی بر دوش او باقی نخواهد ماند و ـ باذن الله ـ بریء خواهد بود و اگر در حالت برائت از گناهان بمیرد، به فضل الهی به بهشت وارد خواهد شد.
پس روزه عبادتی است که افراد را از گناهان پاک می‎گرداند و به خداوند نزدیک کرده و محبوبش قرار می‏ دهد و روزه دار بفضل و احسان پروردگار مستحق بهشت می‏ شود و این صفات بزرگ جز در مدرسه‏ ی رمضان جایی دیگر بدست نمی‏ آید و احادیث زیادی در باب فضیلت و ترغیب به روزه داری حتی در غیر از رمضان نیز وارد شده است؛ اما روزه رمضان فریضه ‏ای است که هرگز مسلمان نمی ‏تواند از آن بگذرد و از این فضیلت بزرگ و مقام ارجمند چشم پوشی کند و چون از روزه‏ی رمضان شانه خالی کرد، با وعید بسیار سختی روبرو می‏ شود، چنانچه رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «مَن لَم یَدَعْ قَولَ الزُّورِ وَالعَمَل بِهِ فَلَیسَ لِلَّهِ حَاجَه فِی أن یَدَعَ طَعَامَه وَشَرَابَه»؛ (کسی که سخن دروغ و عمل به آن را ترک نکند، خداوند نیازی به ترک کردن خوراک و نوشیدنی او ندارد).
سخن دروغ به روح روزه خلل ایجاد می‏ کند و نمی‏ گذارد که روزه دار ویژگی‏ ها و خصایصی را که روزه به خاطر آن فرض شده و به رسیدن به تقوا منتهی می ‏شود ـ که اصل هر عملی تقوا است و بنده می‏ تواند با آن به خدا نزدیک شود و فریضه‏ ی او تعالی را ادا کند ـ را دریابد.
از حضرت ابو هریره رضی الله عنه روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «من أفطر یومًا من رمضان من غیر رخصه ولا مرض لم یقضِه صومُ الدهر کلّه»؛ (کسی که یک روز رمضان را بدون هیچ رخصتی و یا بیماری‏ ای بخورد، با روزه گرفتن همه ‏ی سال نمی ‏تواند آن را قضا بیاورد). [ترمذی، أبوداود، النسائی، ابن ماجه، ابن خزیمه در صحیحش؛ لفظ حدیث از ترمذی است]

ادامه دارد…

مولانا نور عالَم خلیل امینی/ استاد دارالعلوم دیوبند
ترجمه: عبدالناصر امینی

ـ برگرفته از وب سایت: www.adacenter.net

برچسب ها
نمایش بیشتر

عبدالناصر امینی

• معاون اداری، فرهنگی و استاد دارالعلوم کابل. • از ولایت غور افغانستان. • متولد ۱۳۶۴هـ.ش. زاهدان (ایام هجرت). • حافظ قرآن کریم و فارغ التحصیل دارالعلوم زاهدان . • لیسانس شرعیات.

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

11 − 8 =

دکمه بازگشت به بالا
بستن