رمضان

اندر باب نماز تراویح

در نماز تراویح بعد از هر چهار رکعت اندی توقف نموده یک تسبیحی قرار ذیل خوانده می‌شود:
«سُبْحَانَ ذِی الْمُلْکِ وَالْمَلَکُوتِ، سُبْحَانَ ذِی الْعِزَّهِ وَالْعَظَمَهِ وَالْقُدْرَهِ وَالْکِبْرِیَاءِ وَالْجَبَرُوتِ، سُبْحَانَ الْمَلِکِ الْحَیِّ الَّذِی لَا یَمُوتُ، سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ رَبُّ الْمَلَائِکَهِ وَالرُّوحِ، لَا إلَهَ إلَّا اللَّهُ نَسْتَغْفِرُ اللَّهَ، نَسْأَلُک الْجَنَّهَ وَنَعُوذُ بِک مِنْ النَّارِ» (ابن عابدین شامی، ردالمحتار، ج۱ ص۶)

در باره این تسبیح بگومگوهایی از زبان برخی شینده می‌شود ونیز در فضای مجازی برخی خواندن آن را بدعت قرار می‌دهند، در این مورد متبادراً سه سوال به ذهن می‌رسد:
یک: آیا ترویحه از پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم ثابت است؟
دو: آیا برای ترویحه کدام دعای مخصوصی وجود دارد؟
سه: دعای مشهوری که بنام (تسبیح تراویح) رائج است ومردم آن را می‌خوانند، این تسبیح از کجا آمده؟
در این جستار به پاسخ این پرسش‌ها پرداخته می‌شود تا راه گشائی برای بگومگو ها وسوالات که ذهن مردم را پریشان کرده است، باشد. وبه نستعین.

در این زمینه باید سه مسئله را مورد بررسی قرار داد:
یک: ثبوت اصل ترویحه که آیا پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم بعد از چهار رکعت اندی به عنوان ترویحه نشسته اند یا خیر؟
در پاسخ به این پرسش باید گفت، امام بیهقی رحمه الله در سنن الکبری یک روایتی را چنین نقل می کند:
«عَنْ عَائِشَهَ رَضِیَ اللهُ عَنْهَا قَالَتْ: کَانَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ یُصَلِّی أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ فِی اللَّیْلِ، ثُمَّ یَتَرَوَّحُ، فَأَطَالَ حَتَّى رَحِمْتُهُ، فَقُلْتُ: بِأَبِی أَنْتَ، وَأُمِّی یَا رَسُولَ اللهِ، قَدْ غَفَرَ اللهُ لَکَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَمَا تَأَخَّرَ قَالَ: ” أَفَلَا أَکُونُ عَبْدًا شَکُورًا؟» (ابوبکر بیهقی، السنن الکبرى، ج۲ ص۷۰۰٫)
امام بیهقی در ادامه ای این حدیث می‌نویسد: «تَفَرَّدَ بِهِ الْمُغِیرَهُ بْنُ زِیَادٍ، وَلَیْسَ بِالْقَوِیِّ؛ مغیره بن زیاد در روایت این حدیث متفرد است، واو قوی نیست»، هدف امام بیهقی تضعیف این راوی است، ولی تضعیف این راوی به این جزم درست نیست؛ زیرا مغیر بن زیاد موصلی که ابوهشام کنیه دارد، راوی مختلف فیه است، برخی‌ها چون یحیی بن معین وبخاری ودیگران او را توثیق کرده اند وبرخی‌ها مانند احمد بن حنبل ودیگران را او را تضعیف کرده اند، به هر صورت حدیث روایت کرده ای وی کمتر از درجه حسن نیست.
امام بیهقی می‌گوید: «وَقَوْلُهُ: ثُمَّ یَتَرَوَّحُ إِنْ ثَبَتَ فَهُوَ أَصْلٌ فِی تَرَوُّحِ الْإِمَامِ فِی صَلَاهِ التَّرَاوِیحِ، وَاللهُ أَعْلَمُ؛ جمله‌ی «ثُمَّ یَتَرَوَّحُ» اگر ثابت شود، این اصل است در باب ترویحه امام در نماز تراویح». (ابوبکر بیهقی، السنن الکبرى، ج۲ ص۷۰۰٫)
پس این روایات می‌توانند اصلی برای ترویحه (وقفه‌ای بعد از هر چهار رکعت) در نماز تراویح باشد.

در مذهب حنفی در نماز تراویح پس از هر چهار رکعت اندی توقف ونشستن مستحب است، در المحیط البرهانی چنین آمده است:
«والانتظار بین کل ترویحتین مستحب بقدر ترویحه عند أبی‌حنیفه رحمه الله. وعلیه عمل أهل الحرمین؛ وانتظار بین هر دوترویحه به اندازه‌ای یک ترویحه نزد امام ابوحنیفه رحمه الله مستحب است، واین معمول اهل‌حرمین شریفین (مکه ومدینه) بوده است» (ابن مازه المرغینانی، المحیط البرهانی فی الفقه النعمانی، ج۱ ص۴۵۶، ۴۵۷)

دو: آیا برای ترویحه کدام دعای مخصوصی ثابت است؟
پاسخ این پرسش، نخیر است؛ زیرا ترویحه دعای مخصوصی ندارد، از آنحضرت صلی الله علیه وسلم وسلف صالح کدام دعای خاصی نقل نشده است. البته اهل‌حرمین شریفین معمولات خاص خود شان را در انجام ترویحه داشته اند، چنانچه اهل‌مکه در وقت ترویحات یعنی پس از هر چهار رکعت یک طواف می‌کرده اند، واهل مدینه در بدل طواف پس از هر چهار رکعت نماز تراویح، چهار رکعت نفل می‌خوانده اند که جمله (۱۶) شانزده رکعت نفل می‌شود، ازینرو نزد مالکیه تعداد رکعات تراویح به (۳۶) سی وشش رکعت می‌رسد. (ابن مازه المرغینانی، المحیط البرهانی فی الفقه النعمانی، ج۱ ص۴۵۶، ۴۵۷، ابوالحسن ماوردی، الحاوی الکبیر، ج۲ ص۲۹۱)
ابن قیم الجوزیه می‌نویسد:
«وقال الفضل: رأیت أحمد یقعد بین التراویح ویردد هذا الکلام (لا إله إلا الله وحده لا شریک له أستغفر الله الذی لا إله إلا هو) وجلوس أبی عبد الله للاستراحه؛ لأن القیام إنما سمی تراویح لما یتخلله من الاستراحه بعد کل ترویحه؛ فضل می‌گوید: احمد بن حنبل را دیدم که که در بین تروایح می‌نشست واین کلمات را ورد می‌کرد: “لا إله إلا الله وحده لا شریک له أستغفر الله الذی لا إله إلا هو” ونشستن ابوعبدالله برای استراحت بوده؛ زیرا این قیام نماز را تراویح می‌نامند، برای اینکه پس از هر ترویحه یک استراحتی لازم دارد.». (ابن قیم الجوزیه، بدائع الفوائد، ج۴ ص۱۱۰)
اصل در فقه حنفی بر اینست که:

در ترویحه برای نمازگزار اختیار است که تسبیح می‌گوید، یا حمد وثنا می‌گوید، ویا اینکه ساکت می‌نشیند ومنتظر رکعات بعدی می‌ماند، یعنی نمازگزار کاملاً مختار است، هیچ چیزی در ترویحه برای خواندن مشخص ومعین نیست. (ابن مازه المرغینانی، المحیط البرهانی فی الفقه النعمانی، ج۱ ص۴۵۷، ابوبکر بن علی یمنی حنفی، الجوهره النیره، ج۱ ص۹۷)

سه: وقتی که چیزی در ترویحه خواندنش مشخص ومعین نیست، پس این دعای مشهور ورائج (تسبیح تراویح) که خوانده می‌شود از کجا آمده ؟
در پاسخ به این سوال باید گفت که این دعا برای نخستین بار در میان کتب فقه حنفی در قهستانی یکی از شروح وقایه آمده است، قهستانی آن را به کتابی بنام «منهج العباد» ارجاع داده است، سپس از قهستانی ابن عابدین شامی (در الرد المحتار) نقل نموده واز ابن عابدین در دیگر کتب فقه وفتاوی رائج وشهرت یافته است.
البته الفاظ دعای مذکور در چند روایت وارد شده است، از جمله:
اول: «عن عوف بن مالک الأشجعی، قال: قمتُ مع رسول الله صلى الله علیه وسلم لیلهً، فقام فقرأ سورهَ البقره، لا یمرُّ بآَیهِ رحمهٍ إلا وقفَ فسأل، ولا یمرُّ بآیهِ عذابٍ إلا وقفَ فتعوَّذ، قال: ثم رکع بقَدْر قیامه، یقول فی رکوعه: “سُبحان ذی الجَبَروت والمَلَکوت والکِبریاء والعَظَمه” ثم سجد بقَدْر قیامه، ثم قال فی سُجوده مِثلَ ذلک، ثم قام فقرأ بآل عِمران، ثم قرأ سورهً سوره؛ عوف بن مالک اشجعی روایت می‌کند: من یک شبی با رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم بودم، پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم برای نماز ایستاده شد وسوره بقره را آغاز کرد، هر آیه رحمت که می‌خواند توقف می‌کرد واز خدا سوالی می‌کرد و هر آیه‌یی عذاب را که می‌خواند توقف می‌کرد و از خدا پناهی می‌خواست، عوف می‌گوید: سپس به اندازه‌ای قیامش رکوع کرد ودر رکوعش چنین می‌خواند: “سُبحان ذی الجَبَروت والمَلَکوت والکِبریاء والعَظَمه” سپس به اندازه قیامش سجده کرد ودر سجده نیز همان کلمات را می‌گفت، پس از آن برخواست وسوره آل‌عمران را آغاز کرد، سپس سوره سوره می‌خواند وپیش می‌رفت». (ابوداود سجستانی، سنن أبی داود، ج۲ ص۱۵۴- ۱۵۳)
دوم: عَنْ حُذَیْفَهَ قَالَ: أَتَیْتُ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ ذَاتَ لَیْلَهٍ لِأُصَلِّیَ بِصَلَاتِهِ، فَافْتَتَحَ فَقَرَأَ قِرَاءَهً لَیْسَتْ بِالْخَفِیضَهِ وَلَا بِالرَّفِیعَهِ، قِرَاءَهً حَسَنَهً یُرَتِّلُ فِیهَا یُسْمِعُنَا، قَالَ: ثُمَّ رَکَعَ نَحْوًا مِنْ قِیَامِهِ، ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ نَحْوًا مِنْ رُکُوعِهِ، فَقَالَ: سَمِعَ اللهُ لِمَنْ حَمِدَهُ، ثُمَّ قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ ذِی الْجَبَرُوتِ وَالْمَلَکُوتِ، وَالْکِبْرِیَاءِ وَالْعَظَمَهِ؛ حذیفه روایت می‌کند: یک شبی محضر رسول اکرم صلی الله علیه وسلم آمدم تا با او نماز بخوانم، آنحضرت نماز را شروع کرد وطوری قرائت می‌کرد که نه خیلی آهسته بود ونه به آواز بلند، قرائتش بسیار زبیا بود، قرآن را به ترتیل می‌خواند وبه ما می‌شنواند، حذیفه می‌گوید: سپس به اندازه ای قیامش رکوع کرد، وآنگاه سرش را از رکوع بلند کرد وگفت: «سَمِعَ اللهُ لِمَنْ حَمِدَهُ»، وپس از آن گفت: «الْحَمْدُ لِلَّهِ ذِی الْجَبَرُوتِ وَالْمَلَکُوتِ، وَالْکِبْرِیَاءِ وَالْعَظَمَهِ». (احمد بن حنبل، مسند أحمد، ج۳۸ ص۴۱۳، حدیث: ۲۳۴۱۱)
سوم: «إن لله فی سماء الدنیا ملائکه خشوعاً لا یرفعون رءوسهم حتی تقوم الساعه، فإذا قامت الساعه رفعوا رءوسهم ثم قالوا: ربنا ما عبدناک حق عبادتک، فقال عمر بن الخطاب: وما یقولون یا رسول الله؟ قال: اما اهل السماء الدنیا فیقولون: سبحان ذی الملک والملکوت، واما اهل السماء الثانیه فیقولون: سبحان ذی العزه والجبروت، واما اهل السماء الثالثه فیقولون: سبحان الملک الحی الذی لایموت، فقلها یا عمر فی صلاتک؛ خدای متعال در آسمان دنیا فرشتگانی متواضع وفروتن دارد که تا قیام وبرپایی قیامت سرهای شان را بلند نمی‌کنند، وقتی که قیامت بر پا شد سرهای شان را بلند می‌کنند ومی‌گویند: خدایا! طوری که تو شائسته‌ای عبادت بودی ما نتوانستیم عبادتت را انجام دهیم، عمر فاروق پرسید: ای رسول خدا! اینها چی می‌گویند؟ رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم فرمود: اهل آسمان دنیا این کلمات را می‌گویند: «سبحان ذی الملک والملکوت»، واهل آسمان دوم این کلمات را می‌گویند: «سبحان ذی العز والجبروت»، واهل آسمان سوم این کلمات را می‌گویند: «سبحان الملک الحی الذی لایموت»، ای عمر! شما هم این کلمات را در نماز تان بگویید». (محمد بن نصر المروزی، قیام اللیل، حدیث: ۲۶۵)
چهارم: «إن لله بحراً من نور، حوله ملائکه من نور، على جبل من نور، بأیدیهم حراب من نور، یسبحون حول ذلک البحر، سبحان ذی الملک والملکوت، سبحان ذی العزه والجبروت، سبحان الحی الذی لایموت، سبوح قدوس رب الملائکه والروح، فمن قالها فی یوم مره أو شهر أو سنه مره، أو فی عمره غفر الله له ما تقدم من ذنبه وما تأخر ولو کانت ذنوبه مثل زبد البحر أو مثل

رمل عالج، أو فر من الزحف؛ خدا بحری از نور دارد، پیرامون آن فرشتگانی از نور بر کوهی از نور نشسته اند، در دستان شان اسلحه‌ی از نور است، گرد این بحر چنین تسبیح می‌خوانند: «سبحان ذی الملک والملکوت، سبحان ذی العزه والجبروت، سبحان الحی الذی لا یموت، سبوح قدوس رب الملائکه والروح» هرکس روزی یک بار، یا ماهی یا سالی یک بار، یا در عمر یک بار اگر این تسبیح را بخواند، گناهان گذشته وآینده‌ای او بخشیده می‌شود، اگرچه مثل کف دریا باشد یا مثل ریگ ریگستان، یا گناهش اینکه از سنگر جهاد فرار کرده باشد». (علی متقی هندی، کنز العمال، ج۲ ص۲۱۹- ۲۱۸)، حدیث: ۳۸۴۰)
پنجم: «عن سلمان:.. فاستکثروا فیه من أربع خصال: خصلتین ترضون بهما ربکم، وخصلتین لا غنى بکم عنهما، فأما الخصلتان اللتان ترضون بهما ربکم شهاده أن لا إله إلا الله وتستغفرونه، وأما اللتان لا غنى بکم عنهما فتسألون الله تعالى الجنه وتتعوذون به من النار؛ حضرت سلمان روایت می‌کند که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: چهار خصلت را در ماه رمضان به کثرت انجام دهید: با دو خصلت پروردگار تان را راضی خواهید کرد ودو خصلت دیگر که بدون آن چاره ای ندارید، اما دو خصلت که خدای تان را راضی می‌کنید: یکی « لا إله إلا الله» گفتن است ودیگری استغفار کردن، اما دو خصلت که بدون آن چاره ای ندارید، یکی اینکه جنت را سوال کنید ودیگر اینکه از آتش دوزخ پناه ببرید». (علی متقی هندی، کنز العمال، ج۸ ص۵۸۴، حدیث: ۲۴۲۷۶)
شاید مجموع این روایات اصل این دعاء (تسبیح) بوده باشد، که قطعه قطعه از روایات مختلف گرفته شده ودر مجموع چنین دعایی بدست آمده است، هرچند برخی ازین روایات ضعف دارند، مزید بر اینکه ذکری از خواندن این تسبیحات در نماز تروایح، در این روایات نیامده است. والله اعلم.

روزگاران ما
در روزگار ما در رابطه به تسبیح تراویح خیلی غلو می‌شود، بویژه در برخی از مساجد این تسبیح را در پوسترهای بزرگ چاب نموده به شکل اشتهار در دیوار قبله مساجد نصب می‌کنند، درحالی که اگر با یک مستحب به مانند واجب معامله شود، فقهاء حکم به ترک آن مستحب داده اند، ودر مسئله‌ی تسبیح عوام بجای خود، خواص هم خیلی به این تسبیح اهتمام می‌ورزند، شگفت‌انگیزتر اینکه به جهر خواندن آن خیلی رواج دارد، چون اصل در تسبیحات اذکار خفیه است، ودیگر اینکه شنیدن این تسبیح که جهر خوانده می‌شود برای شنوده ثواب ندارد، زیرا ثواب شنیدن مخصوص آیات قرآن کریم است.
وثبوت این تسبیح هم از احادیث خیلی مشکل به نظر می‌رسد، درست است که علامه شامی آن را نوشته است وبه تبعیت از وی این تسبیح در کتب فقه وفتاوی درج گردیده ورائج شده است، ولی طوری که ثابت است خواندن اذکار وتسبیحات مسنونه ومأثوره ثوابش ازین تسبیح، بیشتر وبهتر است.
ازینروست که بزرگان دین غیر ازین تسبیح را در ترویحه می‌خواندند، از محدث رشید احمد گنگوهی منقول است که معمول ایشان در ترویحه خواندن «سُبْحانَ اللهِ، والحمْدُ للهِ، ولا إله إلا اللهُ، واللهُ أکبرُ» بوده است.
مولانا عزیزالرحمن مفتی اسبق دارالعلوم دیوبند می‌نویسد: از نظر بنده فضلیت «سُبْحانَ اللهِ، والحمْدُ للهِ، ولا إله إلا اللهُ، واللهُ أکبرُ» بیشتر است وخیلی‌هم فضیلت آن در احادیث وارد شده است، بناءً خواندن وتکرار آن بسیار فضیلت دارد، وازین خاطر خواندن این ذکر از معمولات محدث گنگوهی رحمه الله بوده است. (عزیزالرحمن دیوبندی، فتاوای دارالعلوم دیوبند، ج۴ ص۲۴۶، سوال: ۱۷۶۱)
از حکیم الامت مولانا اشرف علی تهانوی کسی پرسید: جناب! شما در ترویحه چی می‌خوانید؟ در پاسخ فرمودند: شرعاً کدام ذکری متعین نیست، البته من (۲۵) بیست وپنج بار درود شریف را می‌خوانم. (تحفه رمضان، ص۱۱۱)

خلاصه‌
یک: در ترویحه کدام دعای خاصی از احادیث شریفه وروایات ثابت نیست.
دو: تسبیح مشهوری که در میان مردم رائج است، خواندن آن در ترویحه هرچند گنجایش دارد، ولی حتمی و ضروری نیست.
سه: بجای این تسبیح اگر اذکار مسنونه خوانده شوند، فضیلت بیشتر وبهتر دارند.
چهار: اگر هیچ چیزی خوانده نشود و نمازگزاران ساکت بمانند واستراحت بگیرند، کدام مشکلی ندارد؛ زیرا اصل این ترویحه برای همین استراحت نمازگزار پس از ادای چهار رکعت نماز است.
پنج: معمول سلف واکابر دیوبند به همین منوال بوده است.

چند پیشنهاد:
یک: این تسبیح مشهور اگر خوانده شد باید طور خفیه خوانده شود.
دو: و هرکس باید خودش به طور انفرادی تسبیح را بخواند تا ثواب بدست آورد. اینکه یک نفر می‌خواند وهمه می‌شنوند، نه اصل دارد ونه ثواب، فقط خواننده شاید ثواب بگیرد چون می‌خواند، وبقیه که می‌شنوند ثوابی ندارند؛ زیرا از حیث شنیدن تنها شنیدن قرآن ثواب دارد وبس، واین ویژگی از قرآن است که با شنیدن آن هم ثواب بدست می‌آید.
سه: در صورت سکوت همگانی طوری که در مساجد دیده شده مردم سروصدا می‌کنند ونظم مساجد وعبادت‌گاه وعبادت برهم می‌خورد، بنابراین هرکس در خواندن ذکر مسنونی مصروف باشد، تا نظم مسجد

بهتر حفظ شود واز شر سروصدا ها در امان شویم.
چهار: طوری که تجربه ثابت کرده اگر چند آیه‌ی توسط یکی از نمازگران وبویژه یکی از حافظان خوش الحان تلاوت شود وهمه بشنوند کار خوبی ودارای اجروپاداش برای همه خواهد بود، چون از یک طرف خواندن وشنیدن قرآن هردو ثواب دارد واز سوی دیگر نظم مساجد در هنگام ادای این عبادت هم به وجه خوبتر محفوظ می‌ماند. والله اعلم بالصواب.

ترجمه واضافات
حبیبی صالحی
هشت رمضان ۱۴۴۰ق

برچسب ها
نمایش بیشتر

عبدالحق حبیبی صالحی

* فارغ التحصیل مدارس دینی پاکستان * استاد دارالعلوم عربی کابل * استاد در دانشگاه های خصوصی و ... * دبیرکل مجمع مدارس عربی افغانستان * نویسنده * مترجم

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

5 × یک =

دکمه بازگشت به بالا
بستن