اوقات نماز

نماز

نماز


گردآوری: خالد کوهی نژاد

اوقات نماز

پرسش:

اگر کسی ساعت به همراه نداشته باشد یا اصلا نداند در چه زمانی اذان گفته می شود، چگونه می تواند آغاز و پایان وقت نمازهای فرض را تشخیص دهد؟ آیا راهی وجود دارد؟

مقدمه:

با استفاده از نشانه هایی که تعدادی از آنها را در متن پیش رو توضیح خواهیم داد، می توان این مشکل را حل نمود. در شریعت اسلام برخی از علایم طبیعی که هر روز آنها را مشاهده می کنیم، به عنوان علامت های آغاز و پایان اوقات نماز قرار داده شده است. همچنین حدیثی از رسول الله صلی الله علیه وسلم وجود دارد که در این حدیث ایشان ماموم شده و حضرت جبرئیل علیه السلام امامت می کنند، و زمان اقامه ی  نماز این دو بزرگوار در متن حدیث به وضوح  بیان شده است. مومنان نماز گزار با بهره گیری از مطالبی که در احادیث مربوطه وجود دارد و علامت هایی که برای تشخیص زمان صحیح نمازها توسط شریعت اسلام قرار داده شده اند می توانند، اوقات نماز را تشخیص دهند و  نیز تقویم هایی بر همین اساس بنویسند.

پس با این مقدمه از نماز صبح شروع می کنیم.

نماز صبح:

شروع وقت نماز صبح از طلوع فجر ثانی یا همان فجر صادق است، فجر صادق زمانی رخ می دهد که شب به انتها می رسد و صبح آغاز می شود و سیاهی شب با سفیدی صبح در هم می آمیزند. زمانی که نور در افق منتشر می شود (در این هنگام نوری اندک در محلی که خورشید طلوع می کند دیده می شود) دقیقا زمانی است که مؤذن اذان دادن را آغاز می کند. و این یعنی اجازه خواندن نماز صبح و  پایان زمان نماز های عشاء، تهجد و قیام الیل.

پایان وقت نماز صبح با طلوع خورشید مشخص می شود و همین بس که قسمت کوچکی از قرص کامل خورشید در افق ظاهر گردد.

حدیث: ((وَوَقْتُ صَلَاهِ الصُّبْحِ مِنْ طُلُوعِ الْفَجْرِ مَا لَمْ تَطْلُعِ الشَّمْسُ))

ترجمه: ((از طلوع فجر تا زمانی که خورشید طلوع نکرده است، وقت نماز صبح است)). روایت مسلم

نماز ظهر:

شروع وقت نماز ظهر زمانی است که خورشید در وسط آسمان قرار گیرد و سپس کمی به سمت غرب میل کند. یعنی حدودا ربع ساعت بعد از قرار گرفتن آفتاب در وسط آسمان، در این زمان سایه ی کوچکی برای هر چیزی بوجود می آید که به سمت مشرق متمایل گشته است ( به این سایه، سایه ی زوال گفته می شود) و  این زمان مصادف است با شروع وقت نماز ظهر.

ولی در پایان وقت نماز ظهر اختلاف نظر وجود دارد. جمهور فقهاء می گویند هنگامی که سایه هر چیزی به اندازه خود آن چیز به علاوه سایه زوال شود، هنگام اتمام وقت نماز ظهر است و قولی از امام ابوحنیفه وجود دارد که می گوید هر گاه سایه هر چیزی دو برابر آن باشد و با سایه زوال جمع گردد، پایان وقت نماز ظهر است. ولی قول جمهور به حدیث پیش رو نزدیک تر است.

حدیث: ((وَقْتُ الظُّهْرِ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ وَکَانَ ظِلُّ الرَّجُلِ کَطُولِهِ، مَا لَمْ یَحْضُرِ الْعَصْرُ))

ترجمه: ((وقت نماز ظهر از زوال خورشید تا هنگامی است که سایه شخص ( یا هر چیز دیگری ) به اندازه ی خودش می شود، مادامی که وقت نماز عصر فرا نرسیده است.))

نماز عصر:

شروع وقت نماز عصر، طبق نظر جمهور فقهاء زمانی است که سایه ی هرچیزی مثل آن گشته و با سایه زوال جمع شود. برخی از شوافع و حنابله می گویند لازم است وقتی سایه هر چیزی مثل آن شد کمی صبر کنیم ( به اندازه ربع ساعت) و سپس نماز عصر را بخوانیم، تا اینکه پایان وقت ظهر و شروع وقت عصر با هم تداخل نداشته باشند. و در مقابل قول دیگری وجود دارد که می گوید لازم نیست بین پایان وقت ظهر و آغاز وقت عصر فاصله ای باشد.

پایان وقت نماز عصر هنگام غروب خورشید است و می توان به این حدیث استدلال کرد.

حدیث: ((مَنْ أَدْرَکَ رَکْعَهً مِنَ الصُّبْحِ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ، فَقَدْ أَدْرَکَ الصُّبْحَ، وَمَنْ أَدْرَکَ رَکْعَهً مِنَ الْعَصْرِ قَبْلَ أَنْ تَغْرُبَ الشَّمْسُ، فَقَدْ أَدْرَکَ الْعَصْرَ))

ترجمه: ((هر کس رکعتی از نماز صبح را قبل از طلوع آفتاب دریابد، نماز صبح را در وقت خود خوانده است و هر کس رکعتی از نماز عصر را قبل از غروب خورشید در یابد، نماز عصر خود را در وقت خود خوانده است.)) روایت مسلم

توضیح : از این حدیث چنین برداشت می شود که هر کس فقط یک رکعت کامل از هر نماز فرض را در وقت خود و رکعت های دیگر را در وقت دیگر بخواند نمازش اداء محسوب می شود، ولی در غیر این صورت (یعنی اگر حتی یک رکعت کامل را در وقت خود نخواند) نمازش قضاء محسوب می شود.

اما وقت اختیاری نماز عصرتا زمانی است که سایه اشیاء دو برابر اندازه خود به علاوه سایه زوال گردد و در این باره می توان به این حدیث استدلال کرد.

حدیث: (( وَوَقْتُ الْعَصْرِ مَا لَمْ تَصْفَرَّ الشَّمْسُ))

ترجمه: (( پایان وقت نماز عصر تا زمانی است که رنگ خورشید به زردی نگراییده است.))روایت مسلم

توضیح وقت اختیار و ضرورت:

وقت اختیار یعنی شخص اجازه این را دارد تا پایان وقتی که به عنوان وقت اختیار مشخص شده است نماز خود را به تاخیر بیندازد و اگر شخص نماز خود را به تاخیر بیندازد تا اینکه وقت اختیار به پایان برسد، وارد وقت ضرورت می شود. وقت ضرورت برای کسانی است که عذر ویژه ای داشته اند و نتوانسته اند در وقت اختیار نماز فرض خود را بجا بیاورند، کسی که در وقت ضرورت نماز خود را بجا بیاورد، نمازش اداء بحساب می آید اما برای کسانی که عذری خاصی نداشته اند این کار شایسته نمی باشد و حتی برخی از علماء می گویند شخص با انجام دادن این کار گناهکار هم می شود چون نمازش در آستانه فوت شدن قرار می گیرد و شاید شامل کسانی گردد خداوند درباره آنها در آیه چهار و پنج سوره ماعون می فرماید: فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ *الَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ…: وای بر نماز گزاران* کسانی که نسبت به نماز خود اهمال می کنند…) و در مقابل برخی از علماء می گویند: مبحث وقت اختیاری و وقت ضرورت هیچ اصل شرعی ندارد و فقط لازم است مطابق اوقاتی که در نصوص شرعی بیان شده است نماز خواند شود.

نماز مغرب:

شروع وقت نماز مغرب زمانی است که خورشید غروب می کند.

پایان وقت نماز مغرب طبق رای جمهور فقهاء تا قبل از ناپدید شدن شفق قرمز است. شفق قرمز عبارت است از بقایای پرتوهای خورشید که به رنگ قرمز در افق نمایان می شود و هر چه بیش تر به سمت شب پیش می رویم، شفق کم رنگ تر شده تا اینکه به صورت کلی از بین می رود.

قول مشهوری از مالک و نیز قولی از شافعی وجود دارد که زمان خواندن نماز مغرب را اینگونه توضیح می دهد: برای نماز مغرب یک وقت مشخص وجود دارد و آن هم به اندازه ای است که شخص طهارت کرده و عورتش را بپوشاند و اذان گفته شود و نماز مغرب خود را بپا دارد.

حدیث: (( وَوَقْتُ صَلَاهِ الْمَغْرِبِ مَا لَمْ یَغِبِ الشَّفَقُ))

ترجمه: ((وقت نماز مغرب تا هنگامی است که شفق (احمر) ناپدید نشده است.))روایت مسلم

نماز عشاء:

اختلافی در این نیست که شروع وقت نماز عشاء بعد از پنهان شدن شفق می باشد ولی در اینکه رنگ شفق قرمز است یا سفید اختلاف نظر وجود دارد هر گاه شفقی که بعد از غروب حاصل می شود به کلی ناپدید گشت می توان نماز عشاء را بجا آورد.

اختلاف نظر در مورد رنگ شفق:

برخی از علماء همچون امام ابو حنیفه، مُزَنِی، مُبَرِّد و برخی از اصحاب همچون ابوبکر صدیق، عایشه، ابوهریره، و… می گویند منظور شفق سفید است و در مقابل امام شافعی، امام مالک، ابویوسف، ثوری و از اصحاب ابن عمر، ابن عباس، عباده بن صامت و … می گویند منظور شفق قرمز است و قولی از امام احمد وجود دارد که می گوید این شفق از پشت ساختمان ها به صورت سفید و در صحرا به صورت قرمز نمایان می شود.

در مذهب احناف و شوافع پایان وقت نماز عشاء هنگامی است که فجر صادق ظاهر می شود، فجر صادق زمانی رخ می دهد که تاریکی شب با سفیدی صبح در هم مخلوط شود و این سفیدی در افق منتشر گردد. وقول مشهوری در مذهب مالکی ها وجود دارد که پایان وقت نماز عشاء را زمانی می دانند که یک سوم اولیه شب به پایان می رسد.(شب در شرع از غروب آفتاب شروع شده و تا فجر صادق ادامه دارد) و رای حنابله هم بر این است که وقت اختیاری نماز عشاء تا پایان یک سوم اولیه شب می باشد. و این یعنی تا جایی که ممکن است نباید نماز عشاء را بیش یک سوم ابتدایی شب به تاخیر انداخت به جز کسانی که عذر ویژه دارند. برای مثال زنی که در عادت ماهیانه بوده و عادتش بعد از یک سوم اولیه شب به پایان می رسد تا طلوع فجر صادق وقت دارد که نماز عشاء خود را بخواند و تاجایی که می تواند لازم است در اولین وقت ممکن بخواند.

حدیث: ((وَصَلَّى بِیَ الْعِشَاءَ إِلَى ثُلُثِ اللَّیْلِ))

ترجمه: در حدیثی که جبرئیل علیه السلام اوقات نماز های پنج گانه را برای رسول الله صلی الله علیه وسلم به صورت عملی نشان می دهند، ایشان می فرمایند: ((و (جبرئیل) نماز عشاء را (تا انتهای) یک سوم اولیه شب با من خواندند))

توصیه:

شایسته نیست که انسان مسلمان به علت وسعت اوقات نماز های فرض پنج گانه آنها را به تاخیر بیندازد، زیرا در بسیاری از اوقات همین تاخیر های بی مورد باعث فوت وقت اصلی نماز می شود و اگر این کار تکرار شود به عادت تبدیل شده و اهمال و ترک نماز برای مومن عادی و آسان جلوه می کند و این زنگ خطری است برای کسانی که ایمانشان برایشان مهم است و نمی خواهند لکه تیره ای بر صفحه ی سفید ایمانشان قرار گیرد. در روایتی از امام بخاری و امام مسلم آمده است که درباره بهترین اعمال از رسول الله صلی الله علیه وسلم سوال شد، ایشان در پاسخ فرمودند: ((الصَّلَاهُ عَلَى وَقْتِهَا)):  ((خواندن هر نمازی سر وقت خودش))

حدیث مهم و مربوط:

حدیث: عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ: «أَمَّنِی جِبْرِیلُ عَلَیْهِ السَّلَام عِنْدَ الْبَیْتِ مَرَّتَیْنِ، فَصَلَّى بِیَ الظُّهْرَ حِینَ زَالَتِ الشَّمْسُ وَکَانَتْ قَدْرَ الشِّرَاکِ، وَصَلَّى بِیَ الْعَصْرَ حِینَ کَانَ ظِلُّهُ مِثْلَهُ، وَصَلَّى بِیَ یَعْنِی الْمَغْرِبَ حِینَ أَفْطَرَ الصَّائِمُ، وَصَلَّى بِیَ الْعِشَاءَ حِینَ غَابَ الشَّفَقُ، وَصَلَّى بِیَ الْفَجْرَ حِینَ حَرُمَ الطَّعَامُ وَالشَّرَابُ عَلَى الصَّائِمِ، فَلَمَّا کَانَ الْغَدُ صَلَّى بِیَ الظُّهْرَ حِینَ کَانَ ظِلُّهُ مِثْلَهُ، وَصَلَّى بِی الْعَصْرَ حِینَ کَانَ ظِلُّهُ مِثْلَیْهِ، وَصَلَّى بِیَ الْمَغْرِبَ حِینَ أَفْطَرَ الصَّائِمُ، وَصَلَّى بِیَ الْعِشَاءَ إِلَى ثُلُثِ اللَّیْلِ، وَصَلَّى بِیَ الْفَجْرَ فَأَسْفَرَ» ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَیَّ فَقَالَ: «یَا مُحَمَّدُ، هَذَا وَقْتُ الْأَنْبِیَاءِ مِنْ قَبْلِکَ، وَالْوَقْتُ مَا بَیْنَ هَذَیْنِ الْوَقْتَیْنِ»

حدیث: از ابن عباس روایت است که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «جبرئل دوبار در کنار کعبه امام من شد، نماز ظهر را هنگام زوال با من خواند و سایه زوال به اندازه بند کفشی بود، ( سایه زوال در مکان و زمان های متفاوت با هم فرق می کند و چنان که در حدیث مشخصا بیان شده در آن هنگام در مکه به این اندازه بوده است.) و نماز عصر را با من خواند در حالی که سایه هر چیزی به اندازه خودش بود، ( البته با احتساب سایه زوال یعنی سایه هر چیزی به اندازه خودش به علاوه سایه زوال که به اندازه بند کفشی بوده است). و نماز مغرب را در هنگامی که روزه دار افطار می کند( یعنی هنگام غروب)با من خواند، و نماز عشاء راهنگامی که شفق ناپدید می شود با من خواند، نماز صبح را هنگامی با من خواندکه خوردن و نوشید ن برای روزه دار حرام می شود،(یعنی زمان نمایان شدن فجر صادق). و فردای آن روز زمانی نماز ظهر را با من خواند که سایه هر چیزی به اندازه خود آن بود، و نماز عصر را زمانی با من خواند که سایه هر چیزی دو برابر آن بود، (منظور زمان اختیار وقت عصر است). و نماز مغرب را هنگامی که روزه دار افطار می کند با من خواند، و نماز عشاء را (تا انتهای) یک سوم اولیه شب با من خواند، و نماز صبح را با من خواند (تا انگاه که هوا) روشن شد.» سپس جبرئیل رو به من کرد و فرمود: «ای محمد، این وقت برای پیامبران قبل از تو هم بوده است، (می توان گفت منظور این است که این اوقات برای پیامبران دیگر نیز جهت نماز یا عبادت قرار داده شده است، ولی برای اینکه همه پیامبران در همه اوقات مطرح شده نماز خوانده اند، دلیل مشخصی بیان نشده است) و وقت بین این دو وقت است. ( می توان گفت منظور از دو وقت، زمان شروع و زمان پایان نماز هاست ).» روایت ابو داود ابن خزیمه و احمدو….


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *