فرهنگ و جامعهمطالعات اسلامی

راهکارهای اسلام در اصلاح جامعه

اولین مقدمه‌ای که باید در این مقوله مد نظر داشت این است که اسلام هیچگاه به یک باره و عجولانه و یا بدون در نظر گرفتن شرایط زمانی، مکانی و عرفی عمل نکرده است.

دومین مقدمه این که اسلام تا تبیین نکرده باشد مؤاخذه نمی کند «وَمَا کُنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا» (اسراء:۱۵) چون تکلیف در دین خدا پس از روشنگری مستقیم از جانب وحی و یا نبی است.

سومین مقدمه: اسلام از انسان بیش از توانایی اش را هرگز درخواست نکرده و تکلیف (ما لا یطاق) را نه معقول ونه جایز می‌شمارد «فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ» (التغابن:۱۶)

چهارمین مقدمه: جزا و عقوبت در اسلام محدود به دنیا نمی شود بلکه بخش أعظم آن در آخرت بر شخص وارد می شود «لَهُمْ عَذَابٌ فِی الْحَیَاهِ الدُّنْیَا وَلَعَذَابُ الْآخِرَهِ أَشَقُّ» (الرعد:۳۴)

خدای عزوجل می فرماید: «یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ» (مائده:۶۷) در اشاره ای صریح به رسول گرامی صلی الله علیه وسلم که ابتدا باید مردم را از رسالت خدا آگاه کند و آنها را با تدریج و تکرار دعوت (صیغه تفعیل دلالت بر تکرار و با تدریج رساندن می دهد)

آنقدر روشن سازی کند که هیچ ابهامی درباره ی پیام و خواست خداوندگارشان نداشته باشند.

پس مرحله اول در اصلاح جامعه از دیدگاه اسلام همانا فرهنگ سازی و روشنگری بر اساس وحی خداوند است و تا این مرحله انجام نگیرد بقیه ی مراحل یا به وجود نمی آید و یا اینکه بسیار ناهمگون با فهم و منطق انسانی و فطرت خداوندی او خواهد بود.

رسول الله صلی الله علیه وسلم به این منظور سالیان سال را در مکه گذراندند و بسیار طول کشید تا به مردم بفهماند که رسالت و پیامش حق و از جانب خدا است و سپس اینکه پیامش شامل و محتوی نکاتی است که برای مصالح دنیا و سعادت آخرت , باید آنها را انجام داد، به این مقصود در جاهای مختلف با مردم گفتگو می کرد: در داخل حرم، اطراف حرم و داخل خیمه های حاجیان و اطراف مکه در بین قبیله ها وطوائف مختلف. و با رعایت خصوصیات اخلاقی مردم سعی داشت آنها را متقاعد سازد که راهی را که او آورده بهترین است و به همین منظور مصعب بن عمیر را به مدینه فرستاد تا اسلام را در آنجا تبلیغ کند و پس از بدست آوردن یاران و همراهانی (مانند اسید بن حضیر و اسعد بن زراره) همه ی شهر مدینه را با این دین جدید آشنا سازد.

مرحله دوم: تربیت افرادی که مسلمان می شوند

اگر در مرحله اول تمرکز بر رساندن رسالت و وحی خداوند به حداکثر مردم بود و هدف از آن پوشش دادن هر چه بیشتر انسانها ( که این مهم همچنان و در همه مراحل ادامه داشته است) دراین مرحله مقصد محکم ساختن بنیادین مفاهیم دینی و توسعه آن در فکر و قلب انسانهایی است که باور کرده اند اسلام از جانب خداوند است و محمد صلی الله علیه وسلم راست می گوید.

پیامبراکرم صلی الله علیه وسلم به یاران خود یاد می داد که هر قطعه یا بخشی از قرآن را که دریافت می کنند خوب مطالعه کرده، حفظ کنند و به آن عمل کنند و سپس بخشی دیگری را مطالعه کنند و هر گاه شخصی وارد اسلام می شد به پیروانش می فرمود:«علّموا أخاکم القرآن» رواه الترمذی والطبرانی.

ابن مسعود یکی از اولین یاران پیامبر صلی الله علیه وسلم می گوید«کنا نتعلم من رسول الله صلى الله علیه وسلم عشر آیات فما نعلم العشر التی بعدهن حتى نتعلم ما أنزل فی هذه العشر من العمل» رواه الحاکم وعبدالرزاق فی المصنف و البیهقی.

و عمر می گوید: « تعلّموا القرآن خمس آیات، خمس آیات» رواه الذهبی والبیهقی والخطیب.

در اشاره به اینکه بطور دائم و مستمر تحت تربیت قرآنی به پیش رفته و پیام وحی را دائما و به تدریج فهم کرده و بدان عمل کنند و ابوهریره می گوید: «تعلموهن فانهن حق» رواه فی المستدرک.

rahkareslahi 300x104 - راهکارهای اسلام در اصلاح جامعه
tabyeen.com

در این مرحله حساس پیامبرخدا صلی الله علیه وسلم دقت بسیار داشتند که مسلمانان، اسلام را کامل و بدور از هر گونه اختلاطی فهم کنند و دین خدا را در کاملترین وآخرین نسخه آن- که همان اسلام باشد- ببینند و دریافت کنند به همین خاطر بود که وقتی عمر بن الخطاب نسخه ای یا اوراقی از تورات را که بعضی از اهل کتاب به او داده بودند را نزد رسول الله صلی الله علیه وسلم آوردند و گفتند (ای رسول خدا من کتاب زیبایی را از اهل کتاب دریافت کرده ام پیامبر صلی الله علیه وسلم بسیار ناراحت شدند و فرمودند: «أَمُتَهَوِّکُونَ فِیهَا یَا ابْنَ الْخَطَّابِ وَالَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لَقَدْ جِئْتُکُمْ بِهَا بَیْضَاءَ نَقِیَّهً لَا تَسْأَلُوهُمْ عَنْ شَیْءٍ فَیُخْبِرُوکُمْ بِحَقٍّ فَتُکَذِّبُوا بِهِ أَوْ بِبَاطِلٍ فَتُصَدِّقُوا بِهِ وَالَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لَوْ أَنَّ مُوسَى کَانَ حَیًّا مَا وَسِعَهُ إِلَّا أَنْ یَتَّبِعَنِیِ» رواه احمد وابن ابی شیبه.

ترجمه حدیث: (پیامبر صلی الله علیه وسلم با خشم فرمودند: آیا شما متحیر و سرگردان هستید (در امر دینتان که از اهل کتاب بگیرید؟) قسم به کسی که جان من در دست اوست،من (این دین) را برایتان صاف و خالص آورده ام ،از اهل کتاب سؤال نکنید که جواب صحیح را به شما بگویند و (شما از روی نادانی ) آن را تکذیب کنید ویا جواب باطلی را به شما بدهند که (باز از روی جهل) آن را تصدیق کنید، قسم به کسی که جان من در دست اوست، اگر موسی زنده بود هیچ اختیاری جز تبعیت از من نداشت)

مرحله سوم: بستر سازی برای اجرای احکام شرعی

در التزام به احکام شرعی و عمل کردن به اسلام و تطبیق شریعت ,تنها فهم و باور و ارادت و اذعان درونی کافی نیست، بلکه بسیاری از احکام اسلامی فراتر از حیطه فرد و متوجه گستره جامعه میباشد که انجام آنها بسته بوجود بستر مناسب اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی است، مثل قطع دست دزد، اجرای حد ردّه، حتی اجرای حد زنا و همانند این امور که تا اسلام موفق به بر پایی جامعه ای اسلامی متعادل و متکامل نباشد، که در آن جامعه توزیع فرصتها و ثروتها بصورت عادلانه انجام بگیرد و تبیین دین بصورت کافی انجام پذیرفته باشد و یا هنجارهای اجتماعی و اخلاقی در حد معقولی رعایت گردد اقدام به إجراء ات توبیخی وتطبیق قوانین جزایی نمیکند ,چون در این صورت با دستور واضح رسول الله صلی الله علیه وسلم تضاد پیدا می کند که فرموده اند: «ادْرَءُوا الْحُدُودَ عَنِ الْمُسْلِمِینَ مَا اسْتَطَعْتُمْ» رواه السیوطی فی الصغیر. (یعنی تا می توانید حدود را از مسلمانان دفع کنید).

بنابراین، مدیریت صحیح جامعه توسط یک حکومت قوی، عادل و مردمی، ضرورتی انکار ناپذیر و شرطی لا بد منه، برای بکار بستن کل احکام اسلام و حدود و مفاهیم کلی آن می باشد آنگونه که عثمان فرموده اند: «مایزع الناس السلطان اکثر ممایزعهم بالقرآن» (یعنی آنقدر که یک حاکم میتواند مردم را به سوی حق بکشاند و اموری را اجرا یی کند قرآن نمی کند) ابن الاثیر فی جامع الاصول. این حدیث نگاه فراگیری به نحوه ی به اجرا گذاشتن احکام الهی دارد که تا جامعه ای رشد یافته بر طبق فرهنگ اسلامی و تحت قدرت اجرایی درستی نباشد نمی توان تمام احکام اسلام را درآن به اجرا گذاشت و پیاده کرد.

مرحله چهارم: بکار گیری عقوبت و قوانین جزایی

اسلام پس از آگاه ساختن مردم از حکم خداوند عزوجل و بیان حکمتها و علتهای آن احکام’ و پس از اینکه جامعه را بر اساس این مفاهیم تربیت کرد و زمینه اجرای این احکام را فراهم ساخت و موانع اجرایی را بر طرف کرد با کسانی که هنجار شکنی کنند و مصالح افراد و یا عموم جامعه را زیر پا بگذارند و یا صراحتا حقوق معینه شرع را رعایت نکنند با آنها برخورد قانونی می کند و برای حفظ منافع و مصالح دین و دنیای جامعه طبق قوانین مدنی وجزایی با آنها تعامل می کند که چه بسا این برخورد و یا تعامل سخت و شکننده نیز باشد، چون افرادی که پس از رعایت این مراحل سه گانه (فوق الذکر) از طرف اسلام باز هم خود را با ارزشها وفق نمی دهند معلوم است که نمی خواهند به ارزشهای دینی و اجتماعی اسلام احترام بگذارند و فقط منافع و یا خواسته های خود را در نظر دارند و باید با قدرت قانون ملزم به رعایت این ارزشها و هنجارها گردند،و در این مرحله، دین با قاطعیت تمام عمل کرده و بدینوسیله مفاهیم و رسالت وحی را مورد پاسداری قرار می دهد.

به عنوان مثال خدای عزوجل در مورد قصاص که جزای قتل عمد در نظر گرفته می فرماید: « وَلَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاهٌ یَا أُولِی الْأَلْبَابِ» (البقره:۱۷۹) ودر مورد جزای دزدی می فرماید: «وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَهُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُمَا جَزَاءً بِمَا کَسَبَا نَکَالًا مِنَ اللَّهِ» (مائده: ۳۸) این عقوبات و امثال آنها در دنیا بر شخص گناهکار در صورتی که شروط قضایی حاصل گردد پیاده میشود، اما در صورتی که در دنیا محاکمه نگردد به این معنا نیست که جزا و عقوبت ازگردن او ساقط شده بلکه در آخرت جزای اعمالش را خواهد دید و اسلام بر بخش دوم یعنی عقوبت اخروی تأکید بیشتری دارد ویاد از عذابهای(الیم)،(مهین)،(من رجزالیم)،(خذی)،(مقیم)،(غلیظ) و……

در قرآن برای تأکید بر همین معنا است که مردم گناه را اصولا به خاطر نجات و حفظ از عذاب اخروی ترک کنند تا به خاطر ترس از عقوبت دنیوی؛ رسول الله صلی الله علیه وسلم پس از این احکامی اساسی را در اسلام بیان میکند و می فرماید: «…. وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِکَ شَیْئًا فَعُوقِبَ فِی الدُّنْیَا فَهُوَ کَفَّارَهٌ لَهُ وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِکَ شَیْئًا ثمَّ سَتَرَهُ اللَّهُ فَهُوَ إِلَى اللَّهِ إِنْ شَاءَ عَفَا عَنْهُ وَإِنْ شَاءَ عَاقَبَهُ…» متفق علیه

یعنی کسی که چیزی از این امور را رعایت نکرد و در دنیا معاقبه شد همان عقوبت کفاره ای برای او به شمار می رود اما اگر مرتکب تقصیری در این موارد شد و خدا او را پوشانید به خود خدا بر میگردد که یا او را می بخشد و یا او را عقوبت می کند.

منبع: مجتمع دینی اهل سنت و جماعت بندرعباس

نمایش بیشتر

مدیر سایت

پورتال اسلامی تبیین

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
رفتن به نوارابزار