مطالعات اسلامی

شرایط انتخابی امام بخاری – رح – در حوزه سنجش احادیث و درج آنها در صحیح خود

نویسنده : استاد مولانا عبدالله بلوچ 

شرایط انتخابی امام بخاری – رح – در حوزه سنجش احادیث و درج آنها در صحیح خود .

پیش در آمد

کارشناسان بر آمده پیشین رشته علم ” حدیث ” که پیش از امام بخاری- رح – زیسته اند، دارای مجموعه ای از شرایط کلیدی پیرامون فرایند تصحیح و تضعیف اسناد و متون احادیث بوده که بر مبنای آنها احادیث را واکاوی و سپس به صحت یا سقم آنها نیز اقدام می کردند .

هنگامی که امام بخاری – رح – به فراگیری علم حدیث رو آورد که بدنه آن، به میمنت سخت کوشی ها و تحقیقات مطلوب گسترده محدثین بر آمده پیشین توسعه و پایه های کلیدی آن، نیز بنا نهاده شده بود .

بنابراین، امام بخاری – رح – با بهره گیری از داده های علمی محدثین بارز گذشته راجع به علم حدیث، به پیشرفت قابل توجهی در حوزه کاری خود رسید که وی را جهت ارزیابی دقیق اسناد و متون احادیث انتخابی در قالب معیارهای وضعی آنان برای درج آنها در کتابش نیز کمک شایانی نموده اند .

سوژه حیاتی

اینک، سوژه حیاتی این جا مطرح می گردد که عبارت از آنست که شروطی که امام – رح – آنها را جهت واکاوی احادیث انتخابی مد نظر قرار داده و سپس  آنها را در صحیح  خود نیز درج نموده، ابتکار ایشان هستند یا محدثان بارز پیشین و یا متخصصان علم حدیث هم عصر و استادان وی ؟

کلکسیون شرایطی که در میان محدثین گذشته وجود داشتند امام بخاری -رح – آنها را گلچین و در قالب شان احادیث را ارزیابی و پس از صحت قطعی آنها از لحاظ دکترین وی، آنها را در صحیح خود نیز درج می کردند .

اگر متن و سند حدیثی که با استاندارهای انتخابی امام بخاری – رح – همخوانی می داشت آن را در کتاب صحیح خود درج ور گرنه، آنها را کنار می گذاشتند.

درصدی از احادیثی که با شرایط انتخابی ایشان – رح – همخوانی نداشته در صحیح وی، هسته خارجی ندارند، اما در کتب احادیث محدثان دیگر ، همچون صحیح مسلم، سنن ترمذی، سنن ابی داود  و . . . به و فور یافته می شوند، چون معیارهای ارزیابی انتخابی محدثین نامبرده حول و حول سنجش احادیث نسبت به او، آسان تر هستند

نمونه های از شرایط محدثین پیشین

گلچینی از شرایطی که محدثان پیشین یا استادان امام بخاری – رح – داشتند . عبارتند از .

– پذیرش حدیث ” عنعنه ” علاوه از معاصرت راوی و مروی، ثبوت دیدار و سماع میان آن دو ضروری است ؛ (این شرط امام علی بن مدینی استاد بخاری – رح – می‌باشد که امام بخاری – رح – برای پذیرش احادیث عنعنه و درج آنها در کتاب خود، به وفور از آن استفاده کرده است ) ؛

– احادیث یک راوی از یک استاد پذیرفته، و روایات همان راوی از استاد دیگر به جهت پیش آمدن عوارضی برای وی همچون آلزایمر، ضعف حافظه، و . . . پذیرفته نمی شود ( شرط امام یحیی بن معین – رح – و دیگر محدثان گذشته است ) ؛

– ترک احادیث روایان متکلم فیه و عدم ترک آنها؛ امام بخاری – رح – به عدم روایت از روایان متکلم فیه مبادرت وزیده اند به جزو در موارد اورژانسی؛ ( شرطی که در دروان محدثان پیشین زیاد کاربرد داشت ) و . . . ؛

لذا، به وضوح معلوم گردید که شرایطی که امام بخاری – رح – جهت ارزیابی احادیث انتخابی خویش در نظر گرفته بود متعلق به ایشان نبوده بلکه آنها، از آن محدثان بارز پیشین و همچنین استادان وی – رح – است که راجع به شکل گیری دانش حدیث در بطن جامعه اسلامی رل کلیدی ایفا و به مرور زمان، ستون فقرات بنیادینش در قالب تلاش های بی وقفه آنان، جنبه تکمیلی به خود نیز اتخاذ نموده است .

ابتکار محدثان پیشین راجع به خلق قواعد حدیث

امام بخاری – رح – از آن دسته محدثین خلاقی نبوده که در حوزه خلق شرایط پیرامون سنجش اسانید و متون احادیث نقش چندانی داشته باشد بلکه آن، ابتکار متخصصان پیشین علم  حدیث، هم عصر و استاددان وی بوده که آنها در قالب شفاهی یا مکتوب به صورت گسترده در میان آنان رایج بودند .

جهت آنکه سوژه موسوم، بیشتر جنبه وضوحی به خود اتخاذ نماید، کافی است که در این حوزه، به آرای گوناگون کارشناسان علم حدیث و استادان امام بخاری – رح – مراجعه شود تا محرزگردد آنان راجع به تصحیح و تضعیف اسناد و منون احادیث چه شرایط  منحصر به فردی داشته و چه گونه چکیده قالب سخنان و آرای خود را حوش و حوش آنها نیز ایراد نموده اند .

دیدگاه برخی از شارحان

برخی از شارحان کتاب صحیح بخاری و کارشناسان معاصر علم حدیث می گویند که شرایطی که امام بخاری – رح – در حوزه سنجش احادیث و درج آنها نیز در کتاب خود در نظر گرفته، متعلق به ایشان می باشند، در حالی که این مقوله، جنبه علمی چندانی نداشته و بیشتر بر مبنای حدس و گمان ارائه شده که از دیدگاه پژوهشگران بر آمده علم حدیث فاقد اعتبار است. همان طوری که قضیه مذکور، پیشتر در لابلای سطور گذشته این نوشته ابراز گردید .

لازم به ذکر است استفاده بهینه از تجربیات و دانش نخبگان دیگران در زمینه های مختلف، نه تنها عیب نیست بلکه در بسیاری از مواقع، بدون آن در حیطه کاری موفقیت شاخصی روی نمی دهد .

هدف نهایی از ارائه مطالب فوقانی

هدف از ارایه مطالب پژوهشی فوقانی، جریحه دار کردن شخصیت برجسته علمی امام بخاری – رح – که سالیان متمادی خدمات ارزنده دینی به جامعه اسلامی ارائه داده، نیست که شاید برخی از افراد مغرض، چنین برداشت های واهی از این مقوله نمایند، بلکه هدف ابراز حقایق علمی بوده که از رشته دید برخی از پژوهشگران علم حدیث مخفی مانده است .

بنابر این، آنچه که راجع به قضیه مورد نظر بیان گردید، حقیقتی انکار ناپذیری است که صرفا محققان  منصف رشته حدیث آن را پذیرفته و آنی در زمینه مذکور نیز تردیدی به خود راه نمی دهند، چون طرح تئوری نقد علمی آرا و اندیشه های مختلف دانشمندان پیرامون مسایل گوناگون در نخستین سده های طلایی جامعه اسلامی، فرایند عادی قلمداد و به شکل فراوان در میان فقها و محدثان برجسته پیشین، نماد بیرونی داشت و هیچ کس دیگری را به واگرایی بی مورد از مبانی بنیادین ناب اسلامی نیز متهم نمی کرد .

سخن واپسین

بدین جهت، نیازی نیست که احدی بی جهت به خاطر کتابت مقوله علمی موسوم، فردی را با لفاظی های رکیک، وی را مورد آماج حملات گوناگون قرار داده و از هیچ گونه طعنه ای علیه او نیز دریغ نورزد .

منتها، در مقطع فعلی، اتخاذ هسته خارجی چنین فرایند مثبت، یارای تعبیه زمینه جهت گسترش دایره ایده نقد علمی را داشته که با رو آوری صحیح به رهنمودهای حیات بخش کتاب و سنت، جمود فکری مزمن حاکم در بدنه جهان اسلام در چهارچوب آن نیز رفع می شود .

تاریخ :

۱ ذی الحجه ۱۴۳۸ ه – ق برابر با ۱ شهریور ۹۶ ه – ش .

و ما توفیقی اِلا بالله علیه توکلت و ِالیه اُنیب 

برچسب ها
نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

19 + 9 =

دکمه بازگشت به بالا
بستن