زن در اسلامفقه و احکام

مشروعیت و فلسفه مهریه در اسلام

نویسنده: دکتر یوسف قرضاوی
ترجمه: دکتر احمد نعمتی

مشروعیت مهریه در اسلام و فلسفه آن

اساس مهریه (آن چه هنگام ازدواج، مرد به زن عطا می کند.) با قرآن و سنت و اجماع، ثابت شده است. و عمل بدان مسجّل گردیده است و امت اسلامی از خواص و عوام بدان آشنایی دارد. به همین دلیل جزو معلومات دینی محسوب می شود.

مهریه چند فلسفه و حکمت دارد :

۱-احترام و تکریم زن:

به این ترتیب که او مطلوب است نه طالب؛کسی است که مرد به دنبالش می رود، نه او به دنبالمرد. پس مرد در طلب اوست و به او عطا می کند. برعکس ملت هایی که زن در آن مکلف است از ثروت خود یا خانواده اش به مرد مبلغی بدهد، تا ازدواج او را بپذیرد.

این رسم و قاعده در بین هندوها و برخی دیگر از طوایف رایج است. هنوز میان مسلمانان هند و پاکستان این آثار جاهلی هندویی دوام دارد، بر دوش زن و خانواده او تکلیف سنگینی گذاشته می شود و آنان را به سختی می اندازد، تا آنجا که بعضی خانواده ها به خاطر ازدواج دختران شان تمام دارایی خود را به فروش می رسانند.

۲-اظهار رغبت و مودت شوهر نسبت به زن:

مرد این مال را به عنوان (نِحله) یعنی عطا، هدیه و هبه به زن پرداخت می کند نه به عنوان قیمت و بهای زن، همانگونه که قرآن کریم به صراحت می فرماید:

‏ وَآتُواْ النَّسَاء صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَهً فَإِن طِبْنَ لَکُمْ عَن شَیْءٍ مِّنْهُ نَفْساً فَکُلُوهُ هَنِیئاً مَّرِیئاً ‏ (نساء: آیه ۴)

و مهر زنان را به عنوان هدیه ای از روی طیب خاطر به ایشان بدهید و اگر به میل خودشان چیزی از آن را به شما واگذاشتند آن را حلال و گوارا بخورید.

۳-احساس و باور به جدیت موضوع:

ازدواج ابزار خوشگذرانی و سهل انگاری نیست که مردان به وسیله آن لذت جویی کنند، و با گفتن: با تو ازدواج کردم خود را به زن پیوند دهد تا هر زمان که خواست به راحتی او را ترک کند و در پی زنی دیگر باشد و هرچه به زن اول گفته، عیناً به زن دومی، سومی و… بگوید.

عطای مال دلیلی بر این است که مرد در خواستن و طلب این زن جدی و قصد او دائمی است. وقتی که پرداخت مبلغی مال از جانب مردم در مسایل غیر ازدواج و زندگی خانوادگی رسم است و سبب اطمینان و خاطرجمعی می شود، همچنین به عنوان وثیقه دلیل بر جدیت موضوع تلقی می گردد، پرداخت همان مبلغ در مورد تشکیل خانواده به مراتب شایسته تر و سزواتر است.

به همین خاطر است که در اسلام مردانی که ازدواج کرده اند، اما قبل از عروسی و معاشرت جنسی با همسر، او را طلاق داده اند با تعهدی سنگین مواجه می شوند، پرداخت نصف مهریه بر مرد واجب است این خود دلیل روشنی است که اصل و مبنای ازدواج بر استمتاع و لذت یابی نیست، هیچ گونه استمتاعی روی نداده اما مرد مکلف به پرداخت نصف مهریه است.

خداوند متعال می فرماید:

وَإِن طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِیضَهً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إَلاَّ أَن یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَ الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَهُ النِّکَاحِ

و اگر پیش از آنکه با آنان نزدیکی کنید، طلاقشان دادید در حالی که برای آنان مهری معین کرده اید پس نصف آن چه تعیین نموده اید، به آنان بدهید، مگر اینکه آنان خود ببخشند یا کسی که پیوند نکاح به دست اوست ببخشد. (بقره: ۲۳۷)

۴- در شریعت اسلام قوام و پایداری خانواده به دست مرد است:

به دلیل اینکه توان فطری مرد، در کسب و کار به طور طبیعی بیشتر از زن است و در زندگی مشترک مرد با قدرت بیشتری آن را اداره می کند، بنابراین عادلانه است که مرد در مقابل این حق که به او عطا شده غرامت بپردازد، تا هرکس با کوچکترین دلیلی پیوند خانواده و همسرداری را به ملعبه و بازیچه نگیرد؛و وقتی که مرد در ساختار خانواده وسیله پرداخت غرامت می شود، در صورتی که عقد ازدواج را متلاشی کند به ضرر خودش است. خداوند متعال می فرماید:

الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاء بِمَا فَضَّلَ اللّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنفَقُواْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ

مردان سرپرست زنان اند به دلیل آنکه خدا برخی از ایشان را بر برخی برتری داده و نیز به دلیل اینکه از اموالشان خرج می کنند (سوره نساء: آیه ۳۴)

برخی از تاییدات و تاکیدات شریعت اسلام

چند دلیل شرعی گفته ما را تایید و تاکید می کند، از جمله:

۱- شریعت اسلام بر طبق سنت قولی و عملی رسول گرامی مسلمان را نسبت با کاهش مهریه و عدم افراط و زیاده روی در آن، تشویق و ترغیب می کند.

پیامبر می فرمایند:

أکثَرُهُنَّّ بَرکهً أقَلُّهُنَّ صَداقاً

با برکت ترین زنان کسانی هستند که مهریه آنان کمتر باشد.

خود پیامبر با برخی از همسرانشان در مقابل چند درهم اندک ازدواج نموده است.

همچنین ایشان دخترانشان را به مهریه بسیار سبک به ازدواج در می آوردند؛در این باره کافی است که به مهریه محبوب ترین دختر ایشان یعنی فاطمه زهرا که سیده زنان جهان است توجه شود. حضرت علی (رض) مهریه ایشان را یک دست زره قرار دادند!

۲- در حدیث معتبر روایت شده که رسول خدا برخی زنان را بدون مهریه با ازدواج برخی مردان در می آوردند.

برای مثال، حضرت به مردی فرمود: اِلتَمِس ولو خاتماً مِن حَدیدٍ

 (آن زن را در مقابل آن مقدار قرآنی که در حفظ داری به ازدواج تو در آوردم)

۳- تمتع و لذت جویی وجهی مشترک میان مرد و زن است، همانگونه که مرد از زن متمتع می شود؛زن هم به همان میزان از مرد متمتع می شود. قرآن کریم در این باره می فرمایند: أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَهَ الصِّیَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَآئِکُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَّکُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ: در شب های روزه هم خوابی با زنانتان برای شما حلال گردیده است، آنان بر شما لباسی هستند و شما برای آنان لباسی هستید. (سوره بقره: آیه ۱۸۷)

پس هر کدام از آن دو نقش لباس را برای هم دارند؛لباس، پوشش، محافظ، زینت، پیوستگی و هر آنچه را که در معنای واژه (لباس) می گنجد شامل می شود. ؛بنابراین مادامی که تمتع و لذت معاشرتی مشترک میان هر دوی آنان است، روا نیست بگوییم تمتع و لذت جویی از زن در مقابل مهریه بوده است.

۴- قرآن کریم فواید معنوی و مزایای روحی ازدواج را به عنوان پایه و اساس زندگی زناشویی قرار داده و به آن توجه فراوانی کرده است.

آنجا که می فرماید:

‏ وَمِنْ آیَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُم مِّنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجاً لِّتَسْکُنُوا إِلَیْهَا وَجَعَلَ بَیْنَکُم مَّوَدَّهً وَرَحْمَهً إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ ‏

یکی از نشانه های قدرت و حکمت الهی این است که همسران شما را زا جنس خودتان قرار داده است تا در کنار آنها آرام گیرید و بین شما مودت و رحمت قرار داده، اینها همه نشانه های بزرگی بر قدرت و حکمت خداوند است، برای کسانی که درست فکر می کنند. (سوره روم: آیه ۲۱)

بنابراین آرامش درونی، مودت و رحمت میان زن و شوهر، از جمله امور عاطفی نفسانی هستند؛میل جنسی نیز به حکم فطرت، و به مقتضای قانون زناشویی هر یک از دو طرف را به جنس مقابل متمایل می سازد و موجب آرامش و سکون می شود. بعلاوه اسلام به روابط جنسی مشروع به عنوان یک امر پلید و مستقذر که شایسته انسان مؤمن نیست-همانگونه که خواسته زندگی راهبان و امثال آنان است-نگاه نمی کند بلکه خداوند متعال در لابه لای بحث از روزه و احکام آن و دعا و آداب آن می فرماید: أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَهَ الصِّیَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَآئِکُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَّکُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ (بقره: ۱۸۷) و ترجمه آن قبلاً بیان شد.

به این ترتیب فلسفه تشریع مهریه در نظام اسلامی بیان گردید و بالله توفیق.

منبع: فتاوای فقهی دکتر قرضاوی

برچسب ها
نمایش بیشتر

دکتر احمد نعمتی

*استاد دانشگاه *عضو اتحادیه جهانی علمای مسلمان *نویسنده *مترجم * دکتراي زبان و ادبيات عرب

نوشته های مشابه

1 دیدگاه

  1. در اینجا میخواهم به دو نکته اشاره کنم که البته مطمئنم جرات چاپ آنرا ندارید – زیرا مخالف اهداف پشت سر چاپ چنین مقالاتی است.

    اول اینکه خود آقایان علما هم از میراث فقهی شان شرمنده هستند . وگرنه چگونه قرضاوی نمی داند که در فقه مهریه در قبال خرید بضع است؟ التزویج هوالتملیک البضع بالعوض المعلوم

    بضع ( از بضاعت) زن – هر طلبه ای میداند – در فقه به معنای عضو جنسی زن است که شوهر با مهریه می خرد.

    قانون مدنی ایران در شرایط صحت عقد مقرر کرده است که: زوجه باید با لفظی صریح (زوجتک یا انکحتک) بُضع خود را به زوج واگذار کند.

    مصطفی محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده: نکاح و انحلال آن، مواد ۱۰۳۴ تا ۱۱۵۷ قانون مدنی (طبع قدیم)، (تهران: مرکز نشر علوم اسلامی ۱۳۸۴)، ۱۶۸-۱۶۷.

    دوم اینکه تعالیم قران یکسره با برداشتهای فقهی مردسالار تفاوت دارد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نه + یازده =

همچنین ببینید

بستن
دکمه بازگشت به بالا
بستن