اجتماعیتربیت کودکانفرهنگیمسائل اجتماعیمقالات

نقش خانواده و مدرسه در تربیت دانش آموزان

نقش خانواده و مدرسه در تربیت دانش‌ آموزان

مقدمه

«هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ»؛

آیا کسانى که میدانند و کسانى که نمی‌دانند یکسانند؟ (زمر: ۹)

به نام پروردگاری که قلم را خلق نمود و آن را شایسته سوگند خویش قرار داد. به نام یگانه خالقی که انسان را به زینتِ «اندیشه» و «تفکر» آراست، و او را امانتدار این ودیعه الهی قرار داد.

باری دیگر فصل علم و دانش «مهر» از راه می‌رسد و دروازه‌های آسمانیِ بینش و دانایی به‌روی هزاران دانش‌آموز و دانشجو آغوش، می‌گشاید.

چه زیباست همیار کسانی باشیم که با وجود داشتن استعدادهای بی‌شمار در زمینه‌های مختلف، به‌دلیل فقر مالی نمی‌توانند به‌تحصیل‌بپردازند.

در گذشته‌هایی نه چندان دور، کودک در خانواده به‌دنیا می‌آمد، تربیت می‌یافت و سپس وارد جامعه می‌شد، اما اکنون کودک که به‌دنیا می‌آید و وارد جامعه می‌شود و همه مدعی‌اند که بهترین راه تربیت او را می‌دانند!

قرآن کریم در‌حالی‌که تغییر وضعیت یک قوم و ملت را به تغییر درونی تک‌تک آحاد آن قوم و جامعه توسط خودشان وابسته کرده است، و خانواده را به‌منزلۀ واحدی تربیتی که در آن سرپرست خانواده، مسئول تربیت و اعضای خانواده مربیان وی هستند‌، پذیرفته است.

 

نقش والدین و اطرافیان در تربیت دانش‌آموزان

خداوند کریم در آیۀ ذیل و آیات دیگر، نقش و وظیفۀ والدین را در تربیت اولاد به‌خوبی ترسیم کرده است.

«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَکمْ وَأَهْلِیکمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَهُ عَلَیْهَا»؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خود و خانواده خویش را از آتشی که هیزم آن انسان‌ها و سنگ‌ها هستند برهانید.( تحریم: ۶)

اما، در جامعه امروز همه تلاش می‌کنند آن‌چه را که می‌دانند، به کودک منتقل کرده و براساس‌آن‌ بچه‌ها را تربیت‌کنند.

اکنون مهدهای کودک، مدارس، رسانه‌ها، سازمان‌ها و نهادهای فرهنگی دولتی و غیر دولتی، بازی‌های کمک آموزشی، اسباب بازی‌ها و حتی تبلیغات پوشک و پوشاک بچه‌ها را نیز در تربیت کودک خود مؤثر و فراتر از آن شریک می‌دانند.

اسلام آغاز وظیفه مادری و پدری را پیش از انعقاد نطفه عنوان می‌کند. بر همین اساس است که تاکید شده است،در انتخاب ‌همسر و سپس‌در رزق ‌وروزی ‌دقت ‌شود.

اسلام دوران قبل از ازدواج؛ ویژگی‌ زوجین را مد نظر قرار می‌دهد و شاید بتوان گفت این مرحله تربیتی که هنوز علم جدید حرفی برای گفتن در خصوص آن ندارد، تنها مرحله تربیتی است که والدین در آن تنها هستند و شریکی برای آنها پیدا نشده است.

در قرآن کریم، مسئله تربیت فرزند از سوی والدین در قالب داستان‌‌های انبیاءعلیه السلام بیان شده است.  از جمله در خصوص حضرت یعقوب علیه السلام و فرزندانش، حضرت نوح علیه السلام و فرزندش، حضرت ابراهیم علیه السلام و حضرت اسماعیل علیه السلام و لقمان حکیم (رحمه الله) و فرزندش که با بررسی این آیات می‌توان به وظایف والدین در خصوص نحوه و محتوای تربیتی فرزندان پی‌برد. اما، کدامیک از والدین ما با آگاهی از این آیات زیبا، مفاهیم تربیتی اسلام را به فرزندان خود آموزش می‌دهند؟

تا زمانی که در کودکان اثر تراکمی از تربیت ایجاد نشده و شکل صحیح خانواده را نپذیرفته‌اند نباید مدت‌ زیادی ‌به‌دور از خانواده‌ باشند.

چگونه فرزندتان نماز را در وقت خود ادا می‌کند در حالی که شما را می‌بیند که در اقامه نماز کوتاهی می‌کنید؟! چگونه از گوش دادن به موسیقی حرام اجتناب می‌کند و حال آنکه مادرش مدام به آن گوش می‌دهد؟! بنابراین؛ به‌یاد داشته باشید که برای آنکه فرزندان صالح ونیکی داشته باشید باید خود صالح باشید.

خداوند متعال می‌فرماید:«وَکَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا فَأَرَادَ رَبُّکَ أَنْ یَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَیَسْتَخْرِجَا کَنْزَهُمَا رَحْمَهً مِنْ رَبِّکَ»؛ و پدر آن دو کودک صالح بود به همین سبب پروردگار تو خواست که آنان بزرگ شوند و آن گنج را استخراج کنند و این کار، رحمتی از جانب پروردگار در حق آنان بود. (کهف: ۸۲)

صالح بودن پدر این کودکان حتی در سال‌های پس از مرگش نیز برای فرزندانش مایه برکت بود.

همچنین توصیه می‌شود برای آنکه پس از مرگ نیز اعمال خیر شما قطع نشود، محبت ایمان را در دل فرزندان خود جای دهید تا آنکه آنان به انجام شعائر دینی علاقه‌مند باشند؛ زیرا که هر کس سنتی نیک را در اسلام زنده بدارد، اجرش را خواهد برد و در اجر هر کس که آن را تکرار کند، نیز شریک خواهد بود.

ما در عصری قرار گرفته‌ایم که فتنه‌ها و بحران‌ها از هر سو به‌سوی ما سرا زیرند، وکسی جلودارشان نیست. اینجاست وظیفۀ والدین که در مقابل چنین بحران‌هائی به‌ایستند و فرزندان خود را از اصابت تیرهای مسموم و آزار دهنده به آن‌ها جلوگیری کنند. این کار را بسیار با اهمیت بدانید و در انتخاب دوستان و هم بازی‌های کودکان‌تان دقت کافی داشته باشید، زیرا دوست صفت‌های خود را به همنشین خودمنتقل‌می‌کند.

و انسان از دین دوست خود تاثیر می پذیرد، بنابراین هر یک از شما باید توجه داشته باشد که چه کسی را به دوستی می‌گیرد.

چنان‌چه رسول الله صلی الله علیه و سلم می‌فرمایند: عَنْ أَبِی هُرَیْرَهَ، أَنَّ النَّبِیَّ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ: «الرَّجُلُ عَلَى دِینِ خَلِیلِهِ، فَلْیَنْظُرْ أَحَدُکُمْ مَنْ یُخَالِلُ»؛ آدمی بر آیین(سرشت رفیقش تربیت حاصل می‌کند) رفیقش است، پس هر کدام از شما بنگرد که با چه کسانی دوستی و رفاقت می‌کند.

انسان با دیدۀ تفکر و بصیرت بنگرد و مواظب باشد که در باب رفاقت افرادی را به عنوان دوست و همنشین برای خود انتخاب کند که دارای دیانت، اخلاق حسنه و تقوا باشند و برای توسعۀ دین و دنیای او از هیچ کوششی دریغ نورزند.

از بردن کودکان به‌محلی که وقت زیادی در آن تلف می‌شود و منکراتی در آن وجود دارد، اجتناب کنید. همیشه برای فرزند خود پدر، همراه و دوست صمیمی باشید. مردانگی را در دل کودکان خود پرورش دهید. دختران خود را نیز به حیا و عفت و پاک‌دامنی عادت دهید و این کار، با نوع پوشش و توجیه زبانی و گفت‌وگو میسر می‌شود. تلاش کنید که بیرون رفتن آن‌ها به خارج از خانه به تنهایی صورت نگیرد و همیشه خود شما یا مادرشان همراه آنان باشد. مبادا گمان کنید که برای آنکه خود را متمدن نشان دهید، اسلام را باید کنار بگذارید، و ازنسل شما کسی به‌وجود آید که در گفتار و رفتار با خداوند متعال مبارزه کند!!

عوامل تأثیرگذار در تربیت فرزندان

در تربیت کودکان عوامل متعددی از قبیل نهاد خانواده، مدرسه و جامعه نقش ایفا می‌کنند.از آنجا که نقش مدرسه و آموزش در تربیت دینی و اخلاقی دانش آموزان بسیار مؤثر بوده و شایسته است با توجه به‌ویژگی‌های نسل جدید و امروزی روش‌های متناسب سن کودکان در مدرسه طراحی شده و بکار گرفته ‌شود، انسان شایستگی رسیدن به همۀ کمالات الهی را دارد و آفریده شده تا خلیفۀ خداوند بر روی زمین شود.

برای رسیدن به چنین مقامی نیاز است تا در مسیر دین قدم بردارد و در جهت آن رشد کند. در این راه افراد و گروه‌های مختلفی با انسان همراه هستند و می‌توانند به‌عنوان راهنما، او را در مسیر دین تربیت کنند و به بالا ببرند یا در مسیر غیر دینی او را از مقصد دور‌تر کنند. مدرسه یکی از این عوامل است و در نقش تربیت فرزندان مشارکت‌ می‌کند.

جامعۀ دینی نیاز به تربیت دینی دارد تا افراد در آن استعدادهای‌شان را شکوفا سازند. شیوۀ تربیتی مدرسه بر شخصیت دانش آموزان بسیار مؤثر است. تربیت در همۀ ابعاد اعتقادی، عبادی و اخلاقی با توجه به ابعاد وجودی انسان کار ساده‌ای نیست. لذا لازم است همۀ عوامل مؤثر بر تربیت در مدرسه و خارج از آن به‌طور هماهنگ به تربیت‌ افراد ‌بپردازند.

فلسفۀ بعثت انبیاء علیهم السلام به صراحت کتاب‌های آسمانی به‌ویژه قرآن کریم، سعادت انسان است. در اهمیت تربیت دینی همین بس که یکصدوبیست‌وچهار هزار پیامبر مبعوث شدند تا به این مهم بپردازند. همچنین پیامبر اکرم  صلی الله علیه وسلم نیز از میان افراد اُمی برگزیده شده است تا انسان‌ها به سعادت برسند.

در جامعۀ امروز، مدرسه از جایگاه مهم و ویژه‌ای در تربیت دانش آموزان برخورداراست و می‌تواند فعالیت خود را در این زمینه در جهت مثبت و یا منفی به‌انجام برساند.

بنابراین؛ ضروری به‌نظر می‌رسد که چگونگی تربیت دینی در مدرسه و آسیب‌های احتمالی آن مورد بررسی قرار گیرد.

تربیت در ادیان ومکاتب مختلف تعاریف گوناگونی دارد برخی گفته اند: «تربیت یعنی انتخاب رفتار و گفتار مناسب، ایجاد شرایط و عوامل لازم و کمک به شخص مورد تربیت تا بتواند استعدادهای نهفته‌اش را در تمام ابعاد وجود، و به‌طور هماهنگ پرورش داده، شکوفا سازد و به‌تدریج به‌سوی هدف و کمال مطلوب حرکت کند.

تربیت دینی به‌معنای فراهم کردن زمینه فراگیری و به‌کار بستن اصول منطقی و فلسفی است، به‌گونه‌ای که در نتیجه آن مربی بتواند مسائل دینی را درک کند و اعتقاداتش به باورهای دینی، و عملش به دستورهای آن از روی آگاهی ‌باشد.

دانش آموزش مبتنی بر آموزه‌های نظری و عملی مربی یعنی از طریق مشاهده و تقلید کردن از گفتار و کردار وی الگو برداری می‌کند.

بنابراین یک معلم برای موفقیت در امر تربیت دینی دانش آموزان باید تربیت را از خود شروع کند. ابتدا خودش نسبت به دین اسلام شناخت کافی و سپس علاقه پیدا کند سپس ایمان و روحیۀ تسلیم را در خود قوی و اعتقاداتش را کامل کند. مسلم است که هرگاه شناخت با علاقه همراه شود، انگیزه برای دفع رذایل و به‌دست آوردن فضایل اخلاقی، فراهم میشود. اینجاست که اخلاق او حسنه می‌شود و نسبت به انجام دستورات الهی مقید می‌شود.

اولین و اساسی ترین ویژگی یک مربی، دارا بودن اخلاق اسلامی است، و ورود به‌قلب‌ها، به کمک اخلاق است. با اخلاق نیکو می‌توان ایمان را با ساده‌ترین و دلپذیرترین کلمات در دل دانش آموزان وارد نمود و آنان را با خدای خویش‌پیوندداد.

نقش گفتار و کردار مربی در تربیت دانش‌آموزان

همه معلمان در فرصت‌هایی به شاگردان خود پند و اندرز داده و آنان را به رعایت اصول اخلاق انسانی و اسلامی دعوت می‌کنند.

فقط عده معدودی در این کار موفق‌اند که گفتارشان با کردارشان یکسان باشد.

کسی که اصول اخلاقی را واقعاً در ذهن و قلبش قبول داشته باشد، دیگر دلیلی ندارد تا از انجام دستورات الهی احساس خستگی کند یا آن‌ها را بی معنی و بی فایده تصور کند. کسی که اعتقاداتش استوار باشد، حتی آنجا که دلیلی نیابد، وظایف شرعی‌اش را به درستی انجام می‌دهد. درصورتی که اعتقادات معلم ضعیف باشد نسبت به دستورات و ظواهر اسلامی سهل‌انگاری می‌کند، درنتیجه نمی‌تواند دانش آموزان را به دین دعوت کند در حالی که خودش در عمل به آن پایبند نیست.

محبوبیت معلم، به او این امکان را می‌دهد تا به آسانی موانع تبدیل باور ذهنی به ایمان قلبی را از میان بردارد و بدین ترتیب، بذر باورهای دینی را در روح و قلب دانش آموز به بار بنشاند. از عوامل مؤثر بر محبوبیت یافتن می‌توان دین‌داری، گشاده‌رویی، خُلق نیک، رِفق و مدارا، تواضع، انصاف، زُهد و آراستگی ظاهری را نام برد.

الگو شدن معلم، نیاز به گرایش دوطرفه بین معلم و دانش آموز دارد. اگر معلم در نظر دانش آموز فردی دوست داشتنی باشد، تأثیرش بیشتر است. اگر کسی متخلق به اخلاق الهی باشد، محبتش در دل‌ها جای می‌گیرد . : «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّ ا»؛ کسانى که ایمان آورده و عمل صالح انجام دادهاند خداوند رحمان محبت آن‌ها را در دلها مى افکند. (مریم: ۹۶)

معلمِ صبور، با انصاف، با تقوا و به دور از رذایل اخلاقی، محبتش را در دل‌ها جای می‌دهد و در این صورت می‌تواند راحت‌تر در وجود نازنین دانش‌آموزان نفوذ کند و به تربیت آنان بپردازد.

سخن آخر

با امید به اینکه با اکسیر دانایی و توانایی مرزهای جدید علم و دانش و پژوهش را درنوردیم و با پیوند علم و ایمان، قله‌های رفیع بهروزی و پیروزی و کامیابی را فتح نماییم و با گام‌های مصمم و استوار، ایران،بلوچ و بلوچستان را سرافراز و سربلند سازیم.

و با آرزو روزی که جامعه ما دارای آموزگارانی متعهد و متدین و دانش‌آموزانی تلاشگر باشد، و در همه عرصه‌ها علمی، فرهنگی‌، هنری و… خوش بدرخشند و جهل‌ونادانی را از جامعه برکَنند و جامعه‌ای با فرهنگ و با اخلاق داشته باشیم.

 

نمایش بیشتر

مصباح العلوم محمدان

صفحه رسمی مدرسه علوم دینی مصباح العلوم شهر محمدان- ایرانشهر کانال تلگرام:T.me/al_mesbah1

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

10 + 15 =

دکمه بازگشت به بالا
بستن