فقه و احکام

نماز وتر

نویسنده: خالد کوهی نژاد

پرسش:

سلام

لطفا در مورد نماز وتر توضیح دهید مثلا اینکه چگونه و در چه زمانی خوانده می شود؟

پاسخ:

علیکم السلام و رحمه الله و برکاته

بسیار سپاسگذاریم که برای پاسخ به سوالتان سایت تابش را برگزیدید. به یاری الله متعال سوالی که مطرح نمودید را مرحله به مرحله پاسخ خواهیم داد.

مقدمه:

یکی از نماز هایی که در نصوص دینی ما بر آن بسیار تاکید شده و در بین نماز ها از اهمیت ویژه ای  برخوردار است، نماز وتر می باشد. چرا که التزام عملی رسول الله صلی الله علیه وسلم و توصیه های موکد ایشان در این زمینه، نشان دهنده جایگاه خاص این نماز می باشد.

در متن پیش رو سعی کرده ایم، آنچه در مورد نماز وتر لازم است، را متناسب با مجالی که در اختیار داریم توضیح دهیم. امید است که مفید واقع گردد.

وتر در لغت:

(وَتْر – وِتْر) در لغت عربی به معنای فرد است و در مقابل زوج قرار می گیرد. فرد که در واقع از معانی اصلی وتر بحساب می آید، اسمی از اسم های الله متعال هم می باشد.( هو اللهُ الفَردُ جلَّ جَلالُهُ)

الوِتر: علاوه بر معانی بالا به معنای الذَحل( کینه) و همچنین روز عرفه آمده است.

اهمیت و فضیلت:

رسول الله صلی الله علیه وسلم  هیچ گاه از نماز وتر غافل نمی شدند، حال چه در سفر بودند و چه مسافر نبودند و حتی در هنگامی که بر شتر یا اسب سوار بودند، هم نماز وتر خود را می خواندند. چنان که در این حدیث روایت است: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ یُسَبِّحُ عَلَى رَاحِلَتِهِ قِبَلَ أَیِّ وَجْهٍ تَوَجَّهَ، وَیُوتِرُ عَلَیْهَا، غَیْرَ أَنَّهُ لَا یُصَلِّی عَلَیْهَا الْمَکْتُوبَهَ: رسول الله صلی الله علیه وسلم سوار بر حیوان سواری خود نماز (نافله) می خواندند.( و هیچ مشکلی نبود که آن اسب یا شتر اگر) به هر سمت و سویی رو می کرد و می چرخید. و نماز وتر را نیز بر آن می خواندند، ولی نماز فرض را بر آن حیوان نمی خواندند.( روایت ابن حبان و ابی داود)

رسول الله صلی الله علیه وسلم علاوه بر اینکه خود بر این نماز پایبند بودند، به اهل و خانواده خویش هم امر می نمودند که نماز وتر را از دست ندهند. چنان که عایشه رضی الله عنها روایت می کند: کَانَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ یُصَلِّی مِنَ اللَّیْلِ، فَإِذَا أَوْتَرَ، قَالَ: «قُومِی فَأَوْتِرِی یَا عَائِشَهُ»: رسول الله صلی الله علیه وسلم نماز شب را می خواندند، پس هنگامی که نماز وتر می خواندند، می فرمودند: ای عایشه برخیز و نماز وتر بخوان.(روایت مسلم)

چه فضیلتی بیش تر از این که الله متعال وتر را دوست دارد و رسول الله صلی الله علیه وسلم بر همین مبنا به خواندن این نماز امر می کند. از علی رضی الله عنه روایت است که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: یا أهل القرآن! أوتروا؛ فإن الله وتر یُحِبُ الوتر: ای اهل قرآن وتر کنید. چرا که الله وتر (فرد) است و وتر را دوست دارد.( روایت ترمذی و نسائی، ابن خزیمه این حدیث را صحیح و ترمذی آن را حسن دانسته است).

توجه: جمله ای که از متن عربی حدیث به ( ای اهل قران وتر کنید) ترجمه شده است. می تواند دو مفهوم داشته باشد.

  • نگاه کلی: این دستور نشان دهنده ارزش ویژه فرد بودن، در بسیاری از کارها و طاعات است. برای مثال نماز های فرض پنج گانه در شبانه روز که مجموع آنها هفده رکعت می شود، سه بار شستن اعضا در وضو، هفت بار طواف، هفت بار سعی بین صفا و مروه، هفت بار سنگ زدن در جمرات، و حتی هفت آسمان و هفت روز هفته و از همه مهمتر وجود یک خدا.
  • نگاه جزئی: نماز وتر خواندن .

زمان خواندن نماز وتر:

وقت نماز وتر بعد از نماز عشاء شروع می شود و تا قبل از اذان صبح پایان می یابد. چنان که رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرمایند: إِنَّ اللهَ زَادَکُمْ صَلَاهً، وَهِیَ الْوِتْرُ، فَصَلُّوهَا فِیمَا بَیْنَ صَلَاهِ الْعِشَاءِ إِلَى صَلَاهِ الْفَجْرِ: الله متعال نمازی را برایتان افزود که آن نماز، وتر است، پس آن را بین نماز عشاء و نماز صبح بخوانید. (روایت احمد و طبرانی)

در بین نماز عشاء تا اذان صبح مطابق احادیثی که وجود دارد شخص اختیار دارد در هر زمانی که بخواهد نماز وتر را بجای آورد و اگر نماز وتر را تا سحر به تاخیر اندازد افضل است. از جابر روایت است که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: مَنْ خَافَ أَنْ لَا یَقُومَ مِنْ آخِرِ اللَّیْلِ فَلْیُوتِرْ أَوَّلَهُ، وَمَنْ طَمِعَ أَنْ یَقُومَ آخِرَهُ فَلْیُوتِرْ آخِرَ اللَّیْلِ، فَإِنَّ صَلَاهَ آخِرِ اللَّیْلِ مَشْهُودَهٌ، وَذَلِکَ أَفْضَلُ: هر کس ترسید که در آخر شب بیدار نشود پس در اول شب وتر بخواند، و هر کس قصد کرد که آخر شب برخیزد، پس وترش را در آخر شب بخواند چرا که نماز آخر شب مشهود ( یعنی ملائکه رحمت در آن وقت حضور می یابند) است و نماز خواندن در این وقت ارزش بیشتری دارد. (روایت مسلم).

تعداد رکعات نماز وتر:

حداقل نماز وتر در مذهب شافعی و حنبلی یک رکعت است و یک رکعت خواندن هیچ کراهیتی ندارد.(یعنی ضرورتا لازم نیست شخص نیت سه یا پنج یا…رکعت وتر کند. همین بس که بعد از ادای سنت های بعد از نماز فرض عشاء، یک رکعت وتر را  در انتها بخواند). ولی گفته می شود اکفتا کردن به یک رکعت خلاف اولی است یعنی بهتر است قبل از نماز وتر، حداقل دو رکعت سنت خوانده شود و حتی برخی از بزرگان مذهب شافعی گفته اند شرط خواندن وتر این است که قبلش سنت نافله ای خوانده شود ولی در مذهب حنفی به طور کلی اکتفا کردن به یک رکعت جایز نمی باشد.

شوافع و حنابله می گویند: حداکثر نماز وتر یازده رکعت است و در قولی از مذهب شافعی سیزده رکعت می باشد و طبق قول رسول الله صلی الله علیه وسلم شخص برای خواندن وتر مختار است به تعداد رکعاتی که در حدیث ذکر شده اکتفا کند. ایشان صلی الله علیه وسلم می فرمایند: الْوَتْرُ حَقٌّ عَلَى کُلِّ مُسْلِمٍ فَمَنْ أَحَبَّ أَنْ یُوتِرَ بِخَمْسٍ فَلْیَفْعَلْ وَمَنْ أَحَبَّ أَنْ یُوتِرَ بِثَلَاثٍ فَلْیَفْعَلْ وَمَنْ أَحَبَّ أَنْ یُوتِرَ بِوَاحِدَهٍ فَلْیَفْعَلْ:وتر حقی است بر گردن هر مسلمانی که آن را بجا بیاورد، پس هر کس دوست داشت پنج رکعت وتر بخواند،و هر کس دوست داشت سه رکعت وتر بخواند، و هر کس دوست داشت یک رکعت وتربخواند،. (روایت ابو داود نسائی و ابن ماجه)

با توجه به قول شوافع و حنابله نتیجه این می شود که هر چه تعداد رکعات نماز وتر بیشتر باشد، آن نماز وتر کامل تر است. برای مثال پنج رکعت وتر از سه رکعت وتر کامل تر است.  چنان که در روایات صحیح می یابیم رسول الله صلی الله علیه وسلم نماز وتر را یازده و به قولی سیزده رکعت خوانده اند .پس بنا بر این نظریه کامل ترین نماز وتر سیزده رکعت می باشد. ولی مطلبی که باید مورد توجه قرار گیرد این است که پیامبر نماز وتر را به یازده یا سیزده رکعت محدود نکرده اند و این یعنی شخص می تواند حتی بیشتر هم بخواند ولی همیشه اولویت با پیروی از روش رسول الله صلی الله علیه وسلم است.

احناف تنها رکعاتی که برای نماز وتر ذکر کرده اند، سه رکعت است که مثل نماز مغرب خوانده می شود. یعنی با دو تشهد و یک سلام،و برای اثبات نظریه خود به قول عائشه استدلال کرده اند که می فرمایند:کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ یُوتِرُ بِثَلَاثٍ لَا یُسَلِّمُ إِلَّا فِی آخِرِهِنَّ: رسول الله صلی الله علیه وسلم وتر را سه رکعت می خواندند و(مثل نماز مغرب) سلام نمی داندند مگر در کعت سوم. (روایت حاکم در المستدرک)

در مذهب مالکی قول نسبتا متفاوتی وجود دارد که وتر را یک رکعت می داند ولی با این اوصاف که بعد از شَفْع (رکعت های زوج مثل دو، چهار، شش و……) خوانده می شود. وقتی گفته می شود سه رکعت وتر در مذهب مالکی اینگونه تعبیر می شود: دو رکعت سنت به اضافه یک رکعت وتر،(بر خلاف شافعی و حنابله و احناف که سه رکعت را یکجا وتر می دانند). فقط نکته ای که باید مورد توجه قرار گیرد این است که تنها به یک رکعت وتر  اکتفا کردن در این مذهب مکروه است بلکه باید وتر حداقل بعد از خواندن دو رکعت سنت خوانده شود. دلیل مذهب مالکی بر اینکه نماز وتر را یک رکعت می داند نه سه، پنج، هفت و …. این حدیث است که رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرمایند: صَلَاهُ اللَّیْلِ مَثْنَى مَثْنَى، فَإِذَا خَشِیَ أَحَدُکُمُ الصُّبْحَ، صَلَّى رَکْعَهً وَاحِدَهً تُوتِرُ لَهُ مَا قَدْ صَلَّى: نماز های شب دو رکعت دو رکعت هستند. پس هر کس ترسید که وقت صبح فرا برسد، یک رکعت بخواند( تا بوسیله این یک رکعت وتر) آنچه از نماز شب را ( که جمعشان عدد زوج می شود) به وتر تبدیل کند. (روایت مسلم).

سوره هایی که رسول الله صلی الله علیه وسلم در نماز وتر خوانده اند:

اگر کسی به پیروی از پیامبر صلی الله علیه وسلم در نماز وترش این سوره ها که در ادامه ذکر خواهد شد بخواند قطعا، پاداشی از جانب الله متعال کسب خواهد نمود ولی محدودیتی در انتخاب سوره ها برای نماز وتر وجود ندارد . عائشه رضی الله عنها چنین روایت می کند:

کَانَ النَّبِیُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ یَقْرَأُ فِی الرکعه الأولى من الوتر بـ {سبح اسم ربک الأعلى} وفی الثانیه بـ {قل یا أیها الکافرون} وفی الثالثه بـ {قل هو الله أحد}  و {قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ}  وَ {قُلْ أعوذ برب الناس}: رسول الله صلی الله علیه وسلم در رکعت اول از وتر {سبح اسم ربک الأعلى} و در رکعت دوم{قل یا أیها الکافرون} و در رکعت سوم{قل هو الله أحد} و {قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ} وَ {قُلْ أعوذ برب الناس} می خواندند. (روایت حاکم و ابن حبان)

پس طبق این حدیث رسول الله صلی الله علیه وسلم در رکعت اول سوره اعلی و در رکعت دوم سوره کافرون و در کعت سوم سوره های اخلاص، فلق و ناس می خواندند.

و همچنین روایتی از نسائی و احمد وجود دارد که می گوید رسول الله صلی الله علیه وسلم در رکعتی از نماز وتر صد آیه از سوره نساء را قرائت نموده اند.

با توجه به احادیثی که خواندیم و در مجموع آنها، اهمیت ویژه رسول الله صلی الله علیه وسلم را در این موضوع رامشاهده نمودیم. شایسته است، تاکیدات کسی که الله متعال در قرآن از او به عنوان الگوی حسنه یاد کرده است را مد نظر قرار داده و تمام تلاش خود را برای قدم نهادن در جای پای ایشان صرف کنیم. واین نماز مهم و فرصت ارزشمند را از دست ندهیم که اگر قدر این فرصت ها را ندانیم و بهره کافی نبریم در روز قیامت، حسرت زمان از دست رفته را خواهیم خورد. و راه جبرانی وجود نخواهد داشت. پس بیاید در انجام اعمال دینی با یکدیگر مسابقه بدهیم تا در آن دنیا در بهترین جایگاه های بهشت قرار گیریم و از رستگارن باشیم.

یادمان باشد یکی از اعمال ارزنده همین نمازی است که در متن بالا در مورد آن خواندیم.

و من الله التوفیق.

*اختلاف نظر هایی که از مذاهب چهارگانه در متن فوق نگاشته شده  از کتاب (الموسوعه الکویتیه) اقتباس شده است.

برچسب ها

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پانزده − 8 =

همچنین ببینید

بستن
دکمه بازگشت به بالا
بستن