عقیده

توحید و مراتب آن

نویسنده: عبدالحکیم سیدزاده

تعریف لغوی توحید:

توحید در لغت: مصدر فعل «وَحَّدَ یُوَحِّدُ» است، به معنای یک قرار دادن چیزی (لسان العرب، ماده وحد؛ القاموس المحیط: ۱/۳۴۳).

تعریف اصطلاحی توحید و اقسام آن:

در اصطلاح عبارت است از: ایمان و اعتقاد به وجود اللّٰه، و وحدانیت او در ألوهیت و ربوبیت و اسما و صفاتش.

پس توحید با سه امر متحقق می‌شود:

(أ) اعتقاد به وحدانیت اللّٰه در ربوبیت؛ یعنی: اعتقاد به وجود اللّٰه و یگانه بودن او در تمام افعال خود؛ مثل آفریدن، روزی دادن، زنده کردن و میراندن، تصرف و تدبیر کردن برای همه. ﴿أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبَارَکَ اللّٰهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ﴾ [أعراف: ۵۴]؛ «آگاه شو آفریدن و فرمانروایی برای اوست، به غایت بزرگ است خدا پروردگار جهانیان.» ﴿الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ﴾ [فاتحه: ۱]؛ «ستایش برای خدای است، پروردگار عالَم‌ها.» و اکثر مردم و حتى مشرکان عرب در طول تاریخ به توحید ربوبیت اقرار کرده‌اند؛ چنان‌که خدای تعالى از آن‌ها خبر می‌دهد: ﴿قُلْ مَنْ یَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَمْ مَنْ یَمْلِکُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَمَنْ یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَیُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ وَمَنْ یُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَیَقُولُونَ اللّٰهُ﴾ [یونس: ۳۱]؛ «بگو چه کسی از آسمان و زمین به شما روزی می‌دهد یا چه کسی مالک گوش و چشم‌هاست و کیست که زنده را از مرده بیرون می‌آورد و مرده را از زنده بیرون می‌آورد و کیست که امور را تدبیر می‌کند؟ خواهند گفت: او خداست.» ﴿وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ﴾ [لقمان: ۲۵]؛ «و اگر از ایشان بپرسی چه کسی آسمان و زمین را آفرید، حتماً می‌گویند: خدا آفریده است.» ونگا: مؤمنون: ۸۴-۸۹٫

(ب) اعتقاد به وحدانیت اللّٰه در ألوهیت؛ یعنی: یگانه قرار دادن خداوند در عبادت. مثل: نماز، روزه، زکات، حج، نذر، قربانی و طلب کمک. خداوند متعال می‌فرمایند: ﴿فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ﴾ [محمّد: ۱۹]؛ «پس یقین کن که نیست هیچ معبودی مگر خدا.» و ﴿قُلْ إِنَّ صَلَاتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیَایَ وَ مَمَاتِی لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ ٭ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ بِذٰلِکَ أُمِرْتُ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِینَ﴾ [انعام: ۱۶۲ و۱۶۳]؛ «بگو همانا نماز من و حجّ و قربانی من و زندگانی من و موت من، همه برای خداست پروردگار جهانیان.» ﴿إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ﴾ [فاتحه: ۴]؛ «تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم.» ﴿وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفَاءَ وَیُقِیمُوا الصَّلَاهَ وَیُؤْتُوا الزَّکَاهَ وَذَلِکَ دِینُ الْقَیِّمَهِ﴾ [البینه: ۵]؛ «و امر نشدند مگر آن‌که خدا را بپرستند در حالی که عبادت را برای خدا خالص کنند و متدین به دین ابراهیم باشند؛ نماز را برپا دارند و زکات را بپردازند و این است احکام دین راستین.» ﴿وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ﴾ [الذاریات: ۵۶]؛ در آیات متعدد از زبان انبیای مختلف (نوح، هود، صالح، و شعیب E) آمده: ﴿اُعْبُدُوا اللّٰهَ مَا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ﴾ [أعراف: ۵۹، ۶۵، ۷۳ و۸۵؛ هود: ۵۰، ۶۰ و۸۴؛ مؤمنون: ۲۳ و۳۲]؛ «خدا را عبادت کنید؛ شما را هیچ معبود بر حقّی غیر از او نیست.»

(ج) اعتقاد به یگانگی اللّٰه در اسما و صفات؛ یعنی: تسمیه و متصف کردن خدا به آن‌چه خود را متصف کرده است و یا در احادیث صحیح به آن متصف و تسمیه شده است آن چنان که شایسته‌ی شأن اوست؛ بدون از ثابت کردن مشابه و مثال و بدون از تأویل و بیان کردن کیفیت برای صفات خدا و بدون از نفی کردن صفات از او تعالى. خداوند می‌فرمایند: ﴿لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ﴾ [شورى: ۱۱]؛ «مانند او هیچ چیزی نیست و او شنوای بینا است.» و ﴿وَ للّٰهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا وَ ذَرُوا الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی أَسْمَائِهِ سَیُجْزَوْنَ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ﴾ [اعراف: ۱۸۰]؛ «و برای خدا نام‌های نیک است؛ پس او را به آن نام‌ها بخوانید؛ آنان را که کجروی می‌کنند در نام‌های خدا رها سازید، به ایشان داده خواهد شد جزای آن‌چه می‌کردند.» و ﴿وَلَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُوًا أَحَدٌ﴾ [اخلاص: ۴]؛ «و هیچ کس همتای او نبوده و نیست.» و ﴿وَلَا یُحِیطُونَ بِهِ عِلْمًا﴾ [طٰه: ۱۱۰]؛ «و آدمیان، خدا را از روی دانش، احاطه نکنند.» و ﴿هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِیًّا﴾ [مریم: ۶۵]؛ «آیا می‌دانی برای او همنامی (مانندی).» (نگا: شرح العقیده الطحاویه: ۷۶، تسهیل العقیده الإسلامیه: ۳۷).

56345545 300x300 - توحید و مراتب آنابن ابوالعز حنفی رحمه الله توحید را در دو قسم خلاصه کرده؛ یعنی: از دو قسم توحید در ربوبیّت و توحید در اسماء و صفات به توحید در اثبات و معرفت، تعبیر کرده و از توحید در الوهیت به توحید در طلب و قصد تعبیر کرده است. (شرح العقیده الطحاویه: ۸۸).

اقسام توحید نزد متکلمین:

اهل کلام سه قسم توحید را این‌گونه بیان می‌کنند:

(۱)  توحید در ذات؛ یعنی: به اعتبار ذاتش قابل تقسیم نیست.

(۲)  توحید در صفات؛ یعنی: در صفاتش مشابهی ندارد.

(۳)  توحید در افعال؛ یعنی در افعالش کسی با او شریک نیست. (مجموع الفتاوى: ۳/۹۸).

راجح همان تقسیم اوّل است؛ به دلیل آن‌که متکلمین توحید الوهیّت را جزو مراتب توحید ذکر نکرده‌اند و دقیق‌تر از تقسیم اول، تقسیم شاه ولی الله است که حاوی مراتب توحید از دیدگاه هر دو گروه است.

مراتب توحید از دیدگاه شاه ولی الله دهلوی:

شاه ولی اللّٰه رحمه الله مراتب توحید را چهار چیز نوشته و چهارمین را توحید الوهیّت ذکر کرده است:

«باید دانست که توحید بر چهار قسم است:

(۱) حصر وجوب وجود، در ذات اللّٰه تبارک وتعالى؛ پس غیر از او واجب الوجود نیست.

(۲) حصر خلقت عرش، آسمان‌ها، زمین و سایر موجودات و تمامی کائنات، در ذات اللّٰه تعالى.

و این دو مورد از اقسام توحید در کتب الهی مورد بحث قرار نگرفته‌اند، و هیچ کسی از مشرکان، یهود و نصارا بر آن اختلافی ندارند، بلکه قرآن عظیم به صورت نص قطعی آن را از مقدمات مسلّم در نزد آنان به حساب آورده است؛ چنان که می‌فرمایند:  [زخرف: ۹]؛ «و اگر از آنان بپرسی: چه کسی آسمان‌ها و زمین را آفریده است؟ حتماً می‌گویند: خداوند غالب و دانا آن‌ها را آفریده است.»

(۳) حصر تدبیر آسمان‌ها، زمین و آن‌چه بین آن‌هاست در ذات اللّٰه تعالى.

(۴) کسی جز او شایسته و سزاوار عبادت نیست. و این دو قسم از اقسام توحید به مقتضای ارتباط طبیعی که با هم دارند، لازم و ملزوم یک‌دیگر هستند.» (ترجمه‌ی حجه اللّٰه البالغه: ۱/۱۷۰ـ۱۷۱، با اندکی تغییر).

نمایش بیشتر

عبدالحکیم سیدزاده

مدرس مدرسه دینی عین العلوم گشت مدیر مجلس علمی عین العلوم گشت نویسنده مترجم محقق

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
رفتن به نوارابزار